Reklama zniknie za 11 sekund

r e k l a m a
PARTNER
r e k l a m a
Jesteś w strefie Premium
Strona główna>Artykuły>Prawo>Info+>

Rola witamin A,D i E

Obrazek

Co powinniśmy wiedzieć o znaczeniu najważniejszych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – tłumaczy prof. Zygmunt M. Kowalski (uzupełnienie artykułu z lutowego wydania dodatku specjalnego "top bydło" dostępnego z wydaniem "top agrar Polska").

24 stycznia 2014, 14:26

Podstawowymi funkcjami witaminy A jest udział w procesach widzenia oraz wzroście komórek nabłonka. Jej niedobór powoduje tzw. „kurzą ślepotę”, czyli zaburzenia w widzeniu o zmroku. Niedobory witaminy A powodują degenerację komórek nabłonkowych organów układu oddechowego, pokarmowego, moczowego i rozrodczego. „Zniszczony” nabłonek nie stanowi bariery dla bakterii czy wirusów. Witamina A jest istotna dla wzrostu, płodności i odporności zwierząt. Między innymi stymuluje wytwarzanie przeciwciał. Bierze udział w syntezie hormonów steroidowych, a przez to wpływa na funkcje rozrodcze. U krów groźne są niedobory witaminy A w okresie późnej ciąży. Mogą powodować poronienia, zatrzymywanie łożyska oraz zmniejszenie masy urodzeniowej cieląt. Cielęta rodzą się słabsze, często martwe. W przypadku niedoboru witaminy A w początku ciąży zapłodnione komórki jajowe trudniej implantują się w błonie śluzowej macicy. Źle odżywiony embrion zamiera lub ulega deformacji.


Witamina A łatwo ulega utlenianiu, np. w czasie jełczenia tłuszczów. Szacuje się, że co miesiąc „tracone” jest około 10% aktywności witaminy A. Jest wrażliwa na działanie światła i temperatur. W mieszankach mineralnych stosuje się preparaty otoczkowane, co zmniejsza ryzyko utleniania. W czystej postaci witamina A występuje jedynie w produktach zwierzęcych (np. w  mleku, jajach czy mączce rybnej) i dlatego nie ma jej w paszach dla bydła (z wyjątkiem mleka dla cieląt). W paszach roślinnych nie występuje w czystej postaci, lecz w formie prowitamin, głównie β-karotenu, który bardzo łatwo się utlenia. Kiszonki, zwłaszcza niskiej jakości, a także siana praktycznie pozbawione są β-karotenu. Bogatym źródłem β-karotenu są natomiast zielonki oraz marchew. 


Zwierzęta pobierają witaminę A z paszy lub uzyskują ją z przemiany β-karotenu. Część β-karotenu (50-80%) podlega rozkładowi przez bakterie w żwaczu, zwłaszcza w niskim pH. W błonie śluzowej jelita z β-karotenu powstaje witamina A. Teoretycznie z 1 cząsteczki β-karotenu tworzą się 2 cząsteczki witaminy A (z 1 mg β-karotenu powstaje około 400 j.m. witaminy A). Ta część β-karotenu, która nie przekształciła się w witaminę A w jelitach, zostaje wchłonięta do limfy, z której przedostaje się do krwi, a wraz z nią do wątroby oraz do gruczołu mlekowego i następnie do mleka. W wątrobie część β-karotenu przekształcana jest w witaminę A. Wchłanianie β-karotenu jest dużo gorsze niż witaminy A.


Zapasy witaminy A w wątrobie krowy wykorzystywane są na przykład w okresie produkcji siary, która zawiera około 10-100 razy więcej witaminy A niż mleko. Zapasy z okresu żywienia zielonkami stanowią rezerwę na 4-8 miesięcy. Zawartość witaminy A w mleku krów zmienia się w zależności od pory roku. W mleku letnim jest około 3 krotnie większa niż w zimowym. Cielętom urodzonym w okresie zimowym i wczesnowiosennym zaleca się podawanie uderzeniowych dawek witaminy A w dwóch pierwszych dniach życia (iniekcja!), bo rodzą się one zwykle z bardzo małymi rezerwami witaminy A w wątrobie, a siara zawiera mało witaminy A. Skoro witamina A bierze udział w funkcjonowaniu układu odpornościowego, jej niedobór może powodować szereg problemów zdrowotnych w pierwszych dniach odchowu cieląt. Warto wiedzieć, że cielęta potrafią syntetyzować witaminę A z β-karotenu dopiero w wieku 3 tygodni. Podawanie β-karotenu w preparatach mlekozastępczych dla najmłodszych cieląt nie ma więc uzasadnienia.


Znaczne ilości β-karotenu znajdują się w ciałku żółtym krowy. Może dlatego obserwuje się poprawę płodności u krów otrzymujących dodatek β-karotenu do dawek zawierających wystarczające ilości witaminy A. Pozytywną reakcję krów na dodatek β-karotenu obserwuje się jednak tylko wtedy, gdy dawki pokarmowe bez dodatku zawierają za mało β-karotenu, co niestety zdarza się często. U krów dokarmianych dodatkiem β-karotenu obserwowano jego pozytywny wpływ na zwiększenie wskaźnika zapładnialności, skrócenie okresu międzyciążowego, poprawę wskaźnika skuteczności pierwszego unasiennienia oraz zmniejszenie częstotliwości występowania cichych rui i cyst jajnikowych. Zmniejszała się również częstotliwość wczesnych poronień. Wskazuje to na dodatkową rolę β-karotenu w rozrodzie krów, poza jego rolą jako prowitaminy witaminy A.

Witamina D:
Rola witaminy D związana jest z regulacją poziomu wapnia i fosforu w organizmie. Brak witaminy D powoduje krzywicę, osteomalację czyli rozkład składników mineralnych w kościach, deformacje kości i stawów, łamliwość kości i hamowanie wzrostu cieląt.
W paszach zwierzęcych witamina D występuje w postaci witaminy D3. Z kolei w sianie suszonym na słońcu czy w kiszonkach z roślin przewiędniętych znajduje się witamina D2. Aktywność witaminy D3 jest około 100 razy większa niż witaminy D2 i dlatego w mieszankach mineralno-witaminowych stosuje się syntetyczną witaminę D3. Witamina D3 jest odporna na działanie temperatury oraz niskiego i wysokiego pH. Jest mniej podatna na utlenianie niż witamina A.


Pod wpływem działania promieni słonecznych ergosterol zawarty w paszach roślinnych przekształcany jest w witaminę D2. Im większe jest działanie słońca na zielonkę suszoną na siano, tym zawiera ono więcej witaminy D2. Dlatego więcej witaminy D2 znajduje się w kiszonkach z materiału przewiędniętego i podsuszonego niż z świeżego. Promieniowanie UV jest także niezbędne dla syntezy witaminy D3 z 7-dehydrocholesterolu w skórze i naskórku zwierząt. Skoro promieniowanie UV nie przechodzi przez szkło okienne, zwierzęta utrzymywane alkierzowo mają bardzo ograniczone możliwości syntezy witaminy D3. Mechanizm korzystania z witaminy D3, syntetyzowanej w skórze, jest u zwierząt bardzo efektywny.


U bydła witamina D3 jest bardziej aktywna niż witamina D2, która w znacznym stopniu jest rozkładana w żwaczu (nawet do 75 %), zwłaszcza przy żywieniu dawkami z dużym udziałem pasz objętościowych. Wątroba bydła magazynuje witaminę D3 (i D2) i ich zapasy wystarczają dorosłej krowie na kilka miesięcy, a cielętom na kilkadziesiąt dni.   
Witamina D3 po wchłonięciu w dwunastnicy i dostaniu się do wątroby (do niej dostaje się również witamina D3 powstająca w skórze) przekształcana jest w 25-hydroksycholekalcyferol, a ten dalej przekształcany jest w nerkach w aktywną formę witaminy D3 czyli w 1,25-dihydroksycholekalcyferol. Ta forma transportowana jest przez krew do tkanek, w tym do jelit i kości. Syntezę w nerkach kontrolują parathormon, produkowany przez przytarczyce oraz kalcytonina, hormon tarczycy. Gdy poziom Ca we krwi jest niski, przytarczyce wydzielają więcej parathormonu, co zwiększa produkcję aktywnej witaminy D3, który z kolei zwiększa wchłanianie Ca w jelitach i hamuje jego wydalanie z moczem.


Podstawową rolą witaminy D jest udział w przemianach Ca i P. Jest odpowiedzialna za utrzymywanie równowagi Ca i P w organizmie przez regulację ich wchłaniania jelitowego, wydalania przez nerki, a także przemian w kościach. Aktywna forma witaminy D3 stymuluje tworzenie połączeń Ca-białka w błonie śluzowej jelita, co umożliwia wchłanianie Ca do krwioobiegu. Gdy koncentracja Ca i P we krwi jest niska, zwiększa się koncentracja aktywnej witaminy D3 w błonie śluzowej jelita, a przez to wzrasta zapotrzebowanie na witaminę D3. W sytuacjach niedoboru Ca i P zwiększa się ich wtórna resorpcja w nerkach i zmniejsza wydalanie z moczem. Ważna jest rola witaminy D3 w zapobieganiu zalegania poporodowego u krów mlecznych, bo ułatwia uruchamianie Ca z kości. Witamina D3 odpowiada także za prawidłowe funkcjonowanie systemu odpornościowego.
Nowonarodzone cielęta mają niewielkie zapasy witaminy D i najważniejszym jej źródłem w pierwszych dniach życia jest siara. Niedobór witaminy D u starszych cieląt powoduje krzywicę i zahamowanie wzrostu. Najbardziej typowymi objawami są obrzęki w stawie kolanowym oraz skokowym, a także charakterystyczne wygięcie grzbietu. Taka sytuacja jest jednak obecnie rzadka. Uzupełnienie niedoboru pozwala na szybkie usunięcie klinicznych objawów krzywicy, jednak jako dorosłe zwierzęta są zwykle gorzej wyrośnięte, posiadają krótkie kończyny i wąską miednicę. Niedobór witaminy D u dorosłych krów objawia się słabą mineralizacją kości, które stają się miękkie i słabe. Podobnie jak powyżej, jest to jednak obecnie stosunkowo rzadkie. 


W normalnych warunkach żywieniowych rzadko obserwuje się objawy niedoboru witaminy D. Zwierzęta te dodatkowo magazynują znaczne ilości witaminy D w wątrobie, gdy jej pobranie w paszy przewyższa zapotrzebowanie. Zapasy te mogą dostarczać witaminy D w okresach niedoborowych, trwających nawet kilka tygodni. Okresowe niedobory witaminy D mogą występować przy alkierzowym utrzymywaniu krów. Obserwuje się wtedy zaburzenia w cyklu rujowym, zwłaszcza brak rui po porodzie.


Nadmierne spożycie witaminy D może być toksyczne. W takim przypadku następuje odwapnienie kości i zwapnienie niektórych narządów, jak nerki, płuca, stawy i tętnice. Duża zmienność w zawartości witaminy D w paszach, a także zmienne warunki utrzymania bydła powodują, że zaleca się uzupełnianie dawek dla cieląt, krów mlecznych oraz młodego bydła opasowego dodatkami zawierającymi witaminę D, zwłaszcza, że należy ona do najtańszych witamin.

Witamina E:
Witamina E jest naturalnym antyoksydantem. Stymuluje działanie peroksydazy glutationu, enzymu zawierającego Se i niszczącego nadtlenki. Tym samym blokuje utlenianie nienasyconych kwasów tłuszczowych, które są najważniejszymi składnikami błon komórkowych.  Nadtlenki uszkadzają błony komórkowe. Na szkodliwe działanie nadtlenków najbardziej narażone są komórki mięśni szkieletowych, mięśnia sercowego, elementy morfotyczne krwi, w tym białe ciałka krwi (odporność!) oraz komórki miąższu wątrobowego.
U cieląt witamina E oraz Se zapobiegają zwyrodnieniu mięśni szkieletowych (dystrofia), któremu towarzyszy zwykle zwyrodnienie mięśnia sercowego i wątroby. Powodem tzw. „chorobą białych mięśni” jest najczęściej zbyt mała zawartość witaminy E w mleku krów żywionych paszami o niskiej zawartości witaminy E i Se. Chore cielęta słabo przyrastają i są podatne na infekcje. Czynnikami sprzyjającymi występowaniu dystrofii mięśni są niedobór Se w paszy, duża koncentracja siarczanów w paszy, które utrudniają wchłanianie Se, a także obecność w paszach antagonistów witaminy E i składników zmniejszających jej aktywność (np. azotanów i azotynów). W sytuacjach zagrożenia można podawać matkom większą dawkę witaminy E przed porodem, co zwiększa jej koncentrację w siarze. Zapotrzebowanie na witaminę E u bardzo młodych cieląt zależy także od udziału w dawce nienasyconych kwasów tłuszczowych. Cielęta pojone mlekiem z małą zawartością tych kwasów nie wykazują symptomów choroby białych mięśni, nawet przy małym pobraniu witaminy E. Stosowanie w preparatach mlekozastępczych źródeł tłuszczu zawierających nienasycone kwasy tłuszczowe (np. oleje), zwiększa zapotrzebowanie na witaminę E.
Ochronne, antyoksydacyjne działanie witaminy E na błony komórkowe jest szczególnie istotne dla układu odpornościowego. Niedobór witaminy E u krów przed porodem może być powodem zatrzymania łożyska. W okresie laktacji niedobory E i Se zmniejszają odporność krów i sprzyjają występowaniu mastitis.  

 
W związku z istotnym wpływem witaminy E na zdrowie i odporność krów proponuje się spożycie witaminy E przez krowę zasuszoną i w laktacji odpowiednio na poziomie 1 000 i 500 j.m./dzień. Dodatki witaminy E oraz Se stosowane są również dla zapobiegania zatrzymywania łożyska, stanów zapalnych macicy oraz powstawania cyst jajnikowych i skrócenia czasu inwolucji macicy, zwłaszcza w terenach niedoborowych w Se. Dodatki w ilości 700 j.m. witaminy E oraz 50 mg selenu, podaje się w postaci iniekcji domięśniowej, 3 tygodnie przed wycieleniem.


Większość pasz objętościowych stosowanych w żywieniu bydła zawiera dużo witaminy E. Jednak jest ona dość łatwo rozkładana w żwaczu, zwłaszcza przy niskim pH. Także działanie temperatury (zagrzewanie się kiszonek), przedłużone suszenie zielonek na siano (straty około 90%) lub mielenie pasz znacznie zmniejszają zawartość i aktywność witaminy E. Niewielkie straty w zawartości witaminy E powoduje proces kiszenia. Z wyjątkiem nasion roślin oleistych, większość pasz treściwych zawiera mało witaminy E. Ziarna zbóż oraz śruty poekstrakcyjne zawierają znacznie mniej witaminy E niż zielonki. Podgrzewanie pasz treściwych i ich granulowanie znacznie zmniejszają koncentrację witaminy E.

prof. Zygmunt M. Kowalski
Uniwersytet Rolniczy w Krakowie



Ważne Tematy

Polskie Wydawnictwo Rolnicze Sp. z o.o., ul. Metalowa 5, 60-118 Poznań. Akta rejestrowe przechowywane w Sądzie Rejonowym Poznań - Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu, VIII Wydziale Gospodarczym, KRS 0000101146, NIP 7780164903, REGON 630175513, kapitał zakładowy: 1.000.000 PLN.

Wszystkie prezentowane w ramach niniejszego portalu treści są własnością Polskiego Wydawnictwa Rolniczego Sp. z o.o., są zastrzeżone i chronione prawem autorskim, kopiowanie i dalsze rozpowszechnianie treści jest zabronione. (art. 25 ust. 1 pkt 1b ustawy z 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych)