Jak dzieciństwo w gospodarstwie wpłynęło na Annę Lewikowską?

Anna Lewikowska dorastała w gospodarstwie rolnym. Jej rodzice prowadzili około 30-hektarowe gospodarstwo, w którym hodowali krowy mleczne, bydło, konie, trzodę chlewną i drób. Szczególne zamiłowanie do ptactwa miała mama Anny, która trzymała kaczki, gęsi, kury i perliczki. W domu wychowywała się czwórka rodzeństwa, a obowiązki były częścią codzienności każdego z nich.

– Odkąd pamiętam, od małego wszyscy pracowaliśmy w gospodarstwie. Mieliśmy takie same obowiązki, nieważne, czy miałam osiem, czy dziewięć lat. Chodziłam do pielenia, dojenia krów i wszystkich innych zajęć, także w weekendy – wspomina.

Rodzina mieszkała z dala od sąsiadów. Dzieci mogły liczyć przede wszystkim na siebie nawzajem. Rano trzeba było samodzielnie przygotować się do szkoły, odgrzać zupę, zrobić kanapki i wsiąść na rower. Nie wszystko było dostępne, ale – jak podkreśla Anna – nie miała poczucia, że czegoś jej brakuje. To dzieciństwo nauczyło ją odpowiedzialności i samodzielności. Do dziś potrafi nie tylko zorganizować ludzi wokół wspólnego pomysłu, lecz także zakasać rękawy i zabrać się do pracy. Gotowanie i pieczenie wyniosła z domu, podobnie jak praktyczne umiejętności, które przydają się na co dzień. – Często dostaję pytanie, skąd mam tyle energii. Myślę, że ukształtowały mnie właśnie dzieciństwo i dyscyplina, która panowała w domu. Ale bardzo dużo energii dają mi też ludzie. Kiedy widzę uśmiech i to, że komuś dobrze się dzieje, sama dostaję pozytywnego napędu – mówi.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

Od gospodarstwa do harcerstwa. Skąd u Anny Lewikowskiej potrzeba działania?

Choć pochodzi z rolniczej rodziny i ukończyła szkołę rolniczą, jej zawodowe zainteresowania poszły w innym kierunku. Z wykształcenia jest również celnikiem i logistykiem. Od najmłodszych lat marzyła o pracy w mundurze. Ważnym etapem było dla niej harcerstwo, do którego dołączyła jako dziewięciolatka. Mama postawiła jednak jasny warunek: najpierw praca w gospodarstwie, potem zbiórka. Anna nie traktowała tego jako przeszkody. Robiła, co trzeba, żeby zdążyć na spotkania. Z czasem przeszła kolejne szczeble harcerskiej działalności, prowadziła własną drużynę i została zastępczynią komendanta.

Później zaangażowała się w wolontariat Polskiego Czerwonego Krzyża. Pracowała również jako referent. Plany związane ze służbą w mundurze musiała zweryfikować sytuacja życiowa i zdrowotna. Przyszłość ułożyła się inaczej, niż zakładała, ale umiejętności zdobyte w harcerstwie i podczas pracy społecznej nie poszły na marne. W 2011 roku została sołtyską Waszulek. Miała 26 lat i była wówczas najmłodszą sołtyską w gminie Nidzica.

Dlaczego Anna Lewikowska zdecydowała się zostać sołtyską Waszulek?

Nie planowała kariery samorządowej. Do startu w wyborach zachęcili ją mieszkańcy, którzy pamiętali jej mamę – wcześniej sołtyskę przez kilka kadencji. W pewnym momencie pojawiła się okazja, by ktoś nowy przejął odpowiedzialność za wieś. Anna i jej mąż Krzysztof budowali wtedy dom w Waszulkach. Mieli już syna i córkę Julię. Myślała o tym, w jakim miejscu będą dorastały ich dzieci i czego będą mogły doświadczać poza własnym podwórkiem.

– Wróciłam do domu i mówię do Krzysia: „Słuchaj, będą wybory na sołtysa. Może bym wystartowała?”. Pomyślałam, że mieszkamy we wsi, w której nasze dzieci będą spędzały czas, a nie było tu ani placu zabaw, ani takiej wspólnej przestrzeni. Chciałam, żebyśmy zrobili coś również dla nich – opowiada.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

Wystartowała i wygrała. Tak zaczęło się 15 lat pracy, w której nie chodziło jedynie o sprawy urzędowe. Anna chciała, żeby mieszkańcy mieli gdzie się spotykać, wspólnie działać i czuć, że wieś jest także ich przestrzenią. Początki nie zawsze były łatwe. W miejscowości pojawiały się nowe domy, a wraz z nimi nowi mieszkańcy. Trzeba było połączyć różne środowiska i odbudować zaufanie. Jak przyznaje Anna, zażegnanie części dawnych sporów zajęło jej około ośmiu lat.

– Ludziom trzeba pokazać, że mogą ci zaufać. A jak to zrobić? Pracą. Pokazaniem, że wszystko, co chcę stworzyć, ma służyć im i tylko im – podkreśla.

Zobacz także: Z telewizyjnego studia prosto do obory. Dziennikarka pokazuje, jak wygląda praca w gospodarstwie

Jak mieszkańcy Waszulek zaczęli wspólnie zmieniać swoją wieś?

Jedną z pierwszych inicjatyw skierowanych do kobiet był projekt „Aranżerki”, na który grupa otrzymała grant z SEN Stowarzyszenia Edukacji Nieformalnej. Anna zebrała mieszkanki w różnym wieku i zachęciła je do wspólnego działania. Chciała, żeby projekt pozostawił po sobie coś trwałego.

Na wjeździe do Waszulek powstał skwerek z kwiatami i hortensjami. Wcześniej nie było tam podobnej aranżacji. Mieszkanki nie tylko wspólnie sadziły rośliny, ale też uczyły się, jak planować własne ogrody. Zaproszona projektantka pokazywała im, jak dobierać nasadzenia, by rośliny kwitły w różnych porach roku i tworzyły przemyślaną kompozycję.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

– Dziewczyny do dziś wspominają, że to właśnie wtedy zaczęły inaczej patrzeć na swoje ogródki inaczej, dogłębniej. Nie chodziło już o to, żeby posadzić coś gdzie popadnie, ale żeby wszystko miało swój pomysł – opowiada sołtyska.

Wspólne działania przeniosły się również nad staw. W 2018 roku mieszkanki zaadaptowały tam przestrzeń i urządziły miejsce na ognisko. Później powstał Park Waszulkowski, w którym posadzono drzewa przypisane do dat urodzenia uczestniczek. Pomysł nawiązywał do horoskopu drzew. Nie wszystkie nasadzenia przetrwały, bo teren ucierpiał, gdy staw wylał, ale część drzew nadal rośnie. To nie są dla mieszkańców przypadkowe rośliny. Każde ma swoją historię i przypomina o osobach, które uczestniczyły w tworzeniu tego miejsca.

Zapraszamy do obejrzenia reportażu:

– Kiedy przyjeżdżają goście, dziewczyny zabierają ich na spacer. Pokazują: tu posadziłyśmy to drzewo, a tu robiłyśmy coś innego. I opowiadają o naszej wsi. To wszystko nie wzięło się z przypadku. To jesteśmy my – mówi Anna.

Z funduszu sołeckiego powstał również plac zabaw. Chodziło o to, by dzieci miały miejsce do wspólnej zabawy, a rodzice i dziadkowie okazję do spotkań. Bo, jak przekonuje sołtyska, własny ogródek to nie wszystko. Ważna jest przestrzeń, którą mieszkańcy mogą dzielić.

Zobacz także: Skończyła ekonomię, wybrała pole. Dziś ma 3 ha warzyw, 250 kur i własnych klientów

Jak świetlica stała się miejscem spotkań mieszkańców Waszulek?

Jednym z najważniejszych miejsc na mapie Waszulek stała się świetlica zbudowana dzięki zaangażowaniu mieszkańców wsi i będąca sercem tego miejsca. Zamiast opłacać ekipy remontowe, mieszkańcy sami wykonywali prace wykończeniowe i porządkowe. To tam spotykają się mieszkanki, które wspólnie ćwiczą jogę. Zaczęło się od projektu obejmującego osiem zajęć z instruktorką przyjeżdżającą z Olsztynka. Później okazało się, że grupa nie chce kończyć spotkań. Dziś joga odbywa się w każdą środę. Uczestniczki świętują kolejne rocznice wspólnych ćwiczeń, a zajęcia stały się stałym elementem ich tygodnia. Początkowo trudno było znaleźć czas – większość kobiet pracuje zawodowo, ma rodziny i codzienne obowiązki. Z czasem nauczyły się jednak planować spotkania tak, by jak najwięcej osób mogło w nich uczestniczyć.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

– Dziewczyny mówią, że nie chciałoby im się jechać do Nidzicy. Trzeba by się ubrać, przygotować, dojechać. A tutaj po prostu smażą kotlety, zarzucają coś na siebie i o dziewiętnastej lecą w klapkach do świetlicy – śmieje się Anna.

Grupa jest niewielka, bo pomieszczenie nie pozwala na przyjęcie wielu kolejnych osób. Kiedy jest ciepło, kobiety ćwiczą również na podwórkach i zapraszają do wspólnych aktywności dzieci. Spotkania przestały być tylko sposobem na spędzenie wolnego czasu. Mieszkanki wspierają się w codziennych trudnościach, rozmawiają o pracy i rodzinie. Anna opowiada, że dwie kobiety zdecydowały się zmienić zatrudnienie po tym, jak grupa zachęciła je do odejścia z miejsc, w których doświadczały złego traktowania.

– Czasem ktoś tkwi w jednej pracy dziesięć lat i mówi, że nie ma dokąd pójść. A my widzimy, że gaśnie w oczach. Rozmawiamy, wspieramy i zachęcamy, żeby spróbować czegoś innego. Teraz te dziewczyny są przeszczęśliwe – mówi. Mieszkanki wspólnie założyły koło gospodyń wiejskich i wymyśliły również nazwę swojej grupy: Koło Gospodyń Wiejskich „OAZA WASZULKI”. Jak tłumaczą, ma odzwierciedlać to, co znalazły w Waszulkach – miejsce wsparcia, spotkań i działania bez niepotrzebnych konfliktów.

Jak mieszkańcy Waszulek organizują wspólne wydarzenia i inwestycje?

Wspólne przedsięwzięcia mieszkańców widać również podczas wiejskich festynów. Zaczynali skromnie, od niewielkiej przyczepki, ale z każdym rokiem wydarzenia się rozwijały. Z czasem pojawiła się naczepa, a później również koncert z udziałem Jarosława Chojnackiego. Anna chciała pokazać, że wieś może być miejscem spotkań z kulturą, a mieszkańcy nie muszą jechać do miasta, żeby uczestniczyć w większym wydarzeniu. W organizacji koncertu pomógł Nidzicki Ośrodek Kultury, który udostępnił scenę. Mieszkańcy sami przywieźli ją ciągnikiem i rozstawili.

– Jeśli proszę zaprzyjaźnione organizacje czy instytucje o pomoc, staram się też coś dać od siebie. Nie chodzi o to, żeby ktoś wszystko za nas zrobił. Pożyczyli nam scenę, więc sami ją przyciągnęliśmy i rozstawiliśmy. Dzięki temu łatwiej nam współpracować – wyjaśnia.

W 2018 roku Waszulki zajęły pierwsze miejsce w województwie warmińsko-mazurskim w konkursie „Czysta i Piękna Wieś – Estetyczna Zagroda”, organizowanym przez Związek Gmin Warmińsko-Mazurskich. Dla Anny ważniejsze od samego wyróżnienia jest jednak to, co zostało po konkursie. Mieszkańcy zaczęli dbać o swoje posesje i robią to do dziś. Wspólna praca sprawiła też, że teren przy świetlicy i ogrodzie przestał być postrzegany jako oddzielny plac.

– Kiedy po festynie następnego dnia idziemy sprzątać, siadamy potem przy ognisku i chodzimy po trawie. Każdy czuje się tak, jakby to było przedłużenie jego własnego podwórka – opowiada.

Jak powstało miejsce dla mieszkańców Robaczewa, choć gmina nie miała tam gruntu?

Sołectwo Waszulki obejmuje nie tylko samą wieś, ale także oddalone o około sześć kilometrów Robaczewo oraz Kolonię Waszulki. Łącznie mieszka tu ponad 400 osób. Anna musiała więc szukać rozwiązań dla miejsc o różnej historii i potrzebach. Szczególnie wymagające okazało się Robaczewo, gdzie znajdują się bloki i zabudowania związane z dawnym państwowym gospodarstwem rolnym. Kiedy została sołtyską, mieszkańcy nie mieli do dyspozycji wspólnej przestrzeni, którą można byłoby przeznaczyć na miejsce spotkań czy zabawę dla dzieci. Problemem był nawet brak odpowiedniego gruntu należącego do gminy. Anna nie uznała tego za powód do rezygnacji. Znalazła niewielki ogródek, ustaliła, kto jest jego właścicielem, i przez pół roku przekonywała go do wydzierżawienia terenu. Następnie poszła z pomysłem do gminy.

– Pomyślałam, że trzeba znaleźć choć kawałek gruntu. Nie mieliśmy nawet centymetra gminnego terenu, ale przecież musiało być jakieś rozwiązanie – wspomina.

Gdy udało się załatwić dzierżawę, rozpoczęło się urządzanie miejsca. Nie było pieniędzy na gotową infrastrukturę, więc Anna szukała materiałów i pomocy. Nadleśnictwo przekazało drewno, które mieszkańcy przygotowali do wykorzystania. Zbudowali huśtawkę, wigwam, zamontowali pozyskany od lokalnego stowarzyszenia kosz do koszykówki, odnowili ogrodzenie i postawili wiatę przystankową. W konkursie „Czysta i Piękna Wieś – estetyczna zagroda” w kategorii wsi popegeerowskich zajęli wtedy dziewiąte miejsce w województwie. Dziś teren ma już inny status – gmina wykupiła grunt, powstał legalny plac zabaw, a obok urządzono niewielki ogród społeczny i altankę. Z funduszu sołeckiego zamontowano również lampy, na które mieszkańcy czekali od lat.Anna podkreśla, że fundusz sołecki zawsze planuje wspólnie z mieszkańcami. Najpierw organizuje spotkanie w Robaczewie, dopiero potem rozmawia z mieszkańcami Waszulek. Nie chce, by o wydatkach decydowali tylko ci, którzy mieszkają bliżej głównej części sołectwa.

– Każdą złotówkę oglądamy. Jeśli coś kupujemy, ma być praktyczne i przydatne. Nie mogę powiedzieć ludziom z Robaczewa, że mają sobie dojechać na zebranie do Waszulek i tam dowiedzieć się, co dla nich zaplanowałam. To byłoby niesprawiedliwe – zaznacza.

Anna Lewikowska, sołtyska od 15 lat​

FOTO: Szymon Śliwiński 

Co według Anny Lewikowskiej decyduje o sile lokalnego lidera?

Aktywność Anny nie kończy się na funkcji sołtyski. Jest prezeską stowarzyszenia,,Robimy bo chcemy”, działa również w lokalnej grupie działania „Brama Mazurskiej Krainy” i od lat angażuje się w rozwój przedsiębiorczości społecznej. Założyła Spółdzielnię Socjalną „Sposób na Życie”, w ramach której szkoli i aktywizuje osoby chcące wrócić na rynek pracy. Jej zdaniem nie każdy musi mieć pieniądze na wynajęcie lokalu czy uruchomienie tradycyjnej firmy. Czasem wystarczy wykorzystać umiejętności, które już się ma, i zacząć działać w miejscu zamieszkania.

Sama przez dziesięć lat zajmowała się florystyką. Tworzyła bukiety ślubne i dekorowała kościoły, pracując we własnym garażu. Wie więc z doświadczenia, że brak dużego zaplecza nie musi przekreślać pomysłu. – Chodzi o to, żeby człowiek mógł wykorzystać swój potencjał i stworzyć sobie sposób na życie, a przy okazji miejsce pracy. Ktoś umie szyć, ktoś jest stolarzem, ktoś fryzjerką, ale nie stać go na lokal. Może zacząć od tego, co ma i potrafi – tłumaczy. Przez osiem lat pracowała również w Ośrodku Wsparcia Ekonomii Społecznej, gdzie pomagała tworzyć przedsiębiorstwa społeczne i spółdzielnie socjalne. W takich przedsięwzięciach najważniejsze jest dla niej nie maksymalizowanie zysku, ale stworzenie możliwości zarobkowania i pracy na miejscu.

Jak młodzi mieszkańcy mogą sami zmieniać swoją wieś?

Anna nie chce, by lokalna aktywność kończyła się na pokoleniu dorosłych. Dlatego wraz ze stowarzyszeniem zorganizowała projekt „Waszulkowa Strefa Młodzieży”. Przez pół roku młodzi ludzie z sołectwa i innych części gminy uczestniczyli w szkoleniach na społecznych instruktorów młodzieżowych. Celem było pokazanie im, że nie muszą czekać, aż ktoś zorganizuje dla nich czas. Mogą sami wymyślać inicjatywy, angażować rówieśników i tworzyć przestrzeń, w której dobrze się czują. Młodzież samodzielnie przygotowała zabawy andrzejkowe dla najmłodszych, a później spotkanie dla swoich rówieśników z grami i aktywnościami integracyjnymi. Pojawiły się też kolejne niewielkie pomysły. Obecnie młodzi mogą uczestniczyć w zajęciach w ramach projektu „Mazurska Akademia Lokalnej odporności”. Zaplanowano m.in. wyjazd na strzelnicę, zajęcia survivalowe w lesie i warsztaty poświęcone zagadnieniom pożarniczym. Ważną częścią programu jest również przygotowanie do radzenia sobie z zagrożeniami cyfrowymi, rozpoznawania fałszywych informacji i trudnościami w relacjach rówieśniczych.

– Chcemy pobudzić w młodzieży wolontariat i tworzenie pomysłów. Pokazać im, jak mogą odnaleźć się na wsi, w swoim małym miejscu, i jak mogą stworzyć tu własną przestrzeń. Chcemy ich motywować, działać i wierzyć w nich – mówi Anna.

Dlaczego Anna Lewikowska uważa, że wieś daje ludziom duże możliwości?

W 2025 roku mieszkanki Waszulek zgłosiły Annę do ogólnopolskiego konkursu dla sołtysów. Sama od dawna znała tę inicjatywę, ale – jak przyznaje – nie mówiła nikomu, że marzy o takim wyróżnieniu. Koleżanki z grupy jogowej zaskoczyły ją informacją o zgłoszeniu zaledwie dwa dni przed koniecznością podpisania zgody. W konkursie trzeba było przedstawić konkretne działania, inwestycje i rozwój samego lidera. Anna mogła opowiedzieć o wielu latach pracy: od wspólnych nasadzeń i placów zabaw po inicjatywy dla kobiet, młodzieży i osób wracających na rynek pracy. To mieszkanki, które na co dzień uczestniczą w tych działaniach, uznały, że warto ją zgłosić. Dla sołtyski najważniejsze pozostaje jednak to, co dzieje się między ludźmi. Nie uważa, że na wsi wszystko przychodzi łatwo. Trzeba znać procedury, śledzić uchwały, rozumieć dokumenty i tłumaczyć je mieszkańcom. Często dzwonią do niej z pytaniami o plan ogólny gminy czy sprawy, które trudno samodzielnie rozszyfrować w urzędowych materiałach. – Sołtys musi wiedzieć, z czego może skorzystać, a z czego nie. Musi obserwować, co się dzieje, znać procedury i umieć wyjaśnić mieszkańcom, co oznaczają konkretne zmiany. Nie mogę po prostu powiedzieć: idźcie do gminy i się dowiedzcie – mówi.

Przez trzy kadencje przewodniczy również konwentowi sołtysów w gminie Nidzica. Innym osobom pełniącym funkcję sołtysa powtarza, żeby nie tracili wiary w ludzi, ale też sami dawali przykład i inicjatywę. Jej zdaniem największym potencjałem polskiej wsi są relacje. W mieście można mieszkać drzwi w drzwi z sąsiadem i go nie znać. Na wsi łatwiej wyjść na zewnątrz, spotkać się przy ognisku, porozmawiać i przy okazji wymyślić coś wspólnego. – Nie zgadzam się z myśleniem, że wieś jest zamkniętą przestrzenią i nie ma tu możliwości. Widzę ogromny potencjał. Mamy relacje, możemy się spotkać, porozmawiać, a przy okazji rodzą się pomysły. Może nie mamy ławki, to ją zrobimy. Może trzeba coś zorganizować dzieciakom – wylicza.

Anna Lewikowska nie twierdzi, że każda inicjatywa musi od razu porwać całą wieś. Przeciwnie: najczęściej zaczyna się od kilku osób. Potem ktoś zobaczy, dołączy, zapyta o kolejne spotkanie. Tak, krok po kroku, powstaje wspólnota. A kiedy w środę zbliża się godzina dziewiętnasta, część mieszkanek Waszulek odkłada codzienne obowiązki i idzie do świetlicy. Nie muszą jechać do miasta ani organizować wielkiego wyjścia. Wystarczy, że mają blisko siebie miejsce i ludzi, z którymi chcą spędzać czas. Dla Anny właśnie na tym polega siła wsi.

fot. Szymon Śliwiński 

Z gospodarstwa wyniosła pracowitość

Anna Lewikowska dorastała w gospodarstwie rolnym. Jej rodzice prowadzili około 30-hektarowe gospodarstwo, w którym hodowali krowy mleczne, bydło, konie, trzodę chlewną i drób. Szczególne zamiłowanie do ptactwa miała mama Anny, która trzymała kaczki, gęsi, kury i perliczki. W domu wychowywała się czwórka rodzeństwa, a obowiązki były częścią codzienności każdego z nich.

– Odkąd pamiętam, od małego wszyscy pracowaliśmy w gospodarstwie. Mieliśmy takie same obowiązki, nieważne, czy miałam osiem, czy dziewięć lat. Chodziłam do pielenia, dojenia krów i wszystkich innych zajęć, także w weekendy – wspomina.

Rodzina mieszkała z dala od sąsiadów. Dzieci mogły liczyć przede wszystkim na siebie nawzajem. Rano trzeba było samodzielnie przygotować się do szkoły, odgrzać zupę, zrobić kanapki i wsiąść na rower. Nie wszystko było dostępne, ale – jak podkreśla Anna – nie miała poczucia, że czegoś jej brakuje. To dzieciństwo nauczyło ją odpowiedzialności i samodzielności. Do dziś potrafi nie tylko zorganizować ludzi wokół wspólnego pomysłu, lecz także zakasać rękawy i zabrać się do pracy. Gotowanie i pieczenie wyniosła z domu, podobnie jak praktyczne umiejętności, które przydają się na co dzień. – Często dostaję pytanie, skąd mam tyle energii. Myślę, że ukształtowały mnie właśnie dzieciństwo i dyscyplina, która panowała w domu. Ale bardzo dużo energii dają mi też ludzie. Kiedy widzę uśmiech i to, że komuś dobrze się dzieje, sama dostaję pozytywnego napędu – mówi.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

Najpierw obowiązki, potem harcerstwo

Choć pochodzi z rolniczej rodziny i ukończyła szkołę rolniczą, jej zawodowe zainteresowania poszły w innym kierunku. Z wykształcenia jest również celnikiem i logistykiem. Od najmłodszych lat marzyła o pracy w mundurze. Ważnym etapem było dla niej harcerstwo, do którego dołączyła jako dziewięciolatka. Mama postawiła jednak jasny warunek: najpierw praca w gospodarstwie, potem zbiórka. Anna nie traktowała tego jako przeszkody. Robiła, co trzeba, żeby zdążyć na spotkania. Z czasem przeszła kolejne szczeble harcerskiej działalności, prowadziła własną drużynę i została zastępczynią komendanta.

Później zaangażowała się w wolontariat Polskiego Czerwonego Krzyża. Pracowała również jako referent. Plany związane ze służbą w mundurze musiała zweryfikować sytuacja życiowa i zdrowotna. Przyszłość ułożyła się inaczej, niż zakładała, ale umiejętności zdobyte w harcerstwie i podczas pracy społecznej nie poszły na marne. W 2011 roku została sołtyską Waszulek. Miała 26 lat i była wówczas najmłodszą sołtyską w gminie Nidzica.

„Zamieszkamy tu, gdzie będą dorastały nasze dzieci”

Nie planowała kariery samorządowej. Do startu w wyborach zachęcili ją mieszkańcy, którzy pamiętali jej mamę – wcześniej sołtyskę przez kilka kadencji. W pewnym momencie pojawiła się okazja, by ktoś nowy przejął odpowiedzialność za wieś. Anna i jej mąż Krzysztof budowali wtedy dom w Waszulkach. Mieli już syna i córkę Julię. Myślała o tym, w jakim miejscu będą dorastały ich dzieci i czego będą mogły doświadczać poza własnym podwórkiem.

– Wróciłam do domu i mówię do Krzysia: „Słuchaj, będą wybory na sołtysa. Może bym wystartowała?”. Pomyślałam, że mieszkamy we wsi, w której nasze dzieci będą spędzały czas, a nie było tu ani placu zabaw, ani takiej wspólnej przestrzeni. Chciałam, żebyśmy zrobili coś również dla nich – opowiada.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

Wystartowała i wygrała. Tak zaczęło się 15 lat pracy, w której nie chodziło jedynie o sprawy urzędowe. Anna chciała, żeby mieszkańcy mieli gdzie się spotykać, wspólnie działać i czuć, że wieś jest także ich przestrzenią. Początki nie zawsze były łatwe. W miejscowości pojawiały się nowe domy, a wraz z nimi nowi mieszkańcy. Trzeba było połączyć różne środowiska i odbudować zaufanie. Jak przyznaje Anna, zażegnanie części dawnych sporów zajęło jej około ośmiu lat.

– Ludziom trzeba pokazać, że mogą ci zaufać. A jak to zrobić? Pracą. Pokazaniem, że wszystko, co chcę stworzyć, ma służyć im i tylko im – podkreśla.

Zobacz także: Z telewizyjnego studia prosto do obory. Dziennikarka pokazuje, jak wygląda praca w gospodarstwie

Wspólny ogród, plac zabaw i drzewa z historią

Jedną z pierwszych inicjatyw skierowanych do kobiet był projekt „Aranżerki”, na który grupa otrzymała grant z SEN Stowarzyszenia Edukacji Nieformalnej. Anna zebrała mieszkanki w różnym wieku i zachęciła je do wspólnego działania. Chciała, żeby projekt pozostawił po sobie coś trwałego.

Na wjeździe do Waszulek powstał skwerek z kwiatami i hortensjami. Wcześniej nie było tam podobnej aranżacji. Mieszkanki nie tylko wspólnie sadziły rośliny, ale też uczyły się, jak planować własne ogrody. Zaproszona projektantka pokazywała im, jak dobierać nasadzenia, by rośliny kwitły w różnych porach roku i tworzyły przemyślaną kompozycję.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

– Dziewczyny do dziś wspominają, że to właśnie wtedy zaczęły inaczej patrzeć na swoje ogródki inaczej, dogłębniej. Nie chodziło już o to, żeby posadzić coś gdzie popadnie, ale żeby wszystko miało swój pomysł – opowiada sołtyska.

Wspólne działania przeniosły się również nad staw. W 2018 roku mieszkanki zaadaptowały tam przestrzeń i urządziły miejsce na ognisko. Później powstał Park Waszulkowski, w którym posadzono drzewa przypisane do dat urodzenia uczestniczek. Pomysł nawiązywał do horoskopu drzew. Nie wszystkie nasadzenia przetrwały, bo teren ucierpiał, gdy staw wylał, ale część drzew nadal rośnie. To nie są dla mieszkańców przypadkowe rośliny. Każde ma swoją historię i przypomina o osobach, które uczestniczyły w tworzeniu tego miejsca.

Zapraszamy do obejrzenia reportażu:

– Kiedy przyjeżdżają goście, dziewczyny zabierają ich na spacer. Pokazują: tu posadziłyśmy to drzewo, a tu robiłyśmy coś innego. I opowiadają o naszej wsi. To wszystko nie wzięło się z przypadku. To jesteśmy my – mówi Anna.

Z funduszu sołeckiego powstał również plac zabaw. Chodziło o to, by dzieci miały miejsce do wspólnej zabawy, a rodzice i dziadkowie okazję do spotkań. Bo, jak przekonuje sołtyska, własny ogródek to nie wszystko. Ważna jest przestrzeń, którą mieszkańcy mogą dzielić.

Zobacz także: Skończyła ekonomię, wybrała pole. Dziś ma 3 ha warzyw, 250 kur i własnych klientów

Do świetlicy w klapkach, nawet po pracy

Jednym z najważniejszych miejsc na mapie Waszulek stała się świetlica zbudowana dzięki zaangażowaniu mieszkańców wsi i będąca sercem tego miejsca. Zamiast opłacać ekipy remontowe, mieszkańcy sami wykonywali prace wykończeniowe i porządkowe. To tam spotykają się mieszkanki, które wspólnie ćwiczą jogę. Zaczęło się od projektu obejmującego osiem zajęć z instruktorką przyjeżdżającą z Olsztynka. Później okazało się, że grupa nie chce kończyć spotkań. Dziś joga odbywa się w każdą środę. Uczestniczki świętują kolejne rocznice wspólnych ćwiczeń, a zajęcia stały się stałym elementem ich tygodnia. Początkowo trudno było znaleźć czas – większość kobiet pracuje zawodowo, ma rodziny i codzienne obowiązki. Z czasem nauczyły się jednak planować spotkania tak, by jak najwięcej osób mogło w nich uczestniczyć.

Waszulki pod Nidzicą

FOTO: Szymon Śliwiński 

– Dziewczyny mówią, że nie chciałoby im się jechać do Nidzicy. Trzeba by się ubrać, przygotować, dojechać. A tutaj po prostu smażą kotlety, zarzucają coś na siebie i o dziewiętnastej lecą w klapkach do świetlicy – śmieje się Anna.

Grupa jest niewielka, bo pomieszczenie nie pozwala na przyjęcie wielu kolejnych osób. Kiedy jest ciepło, kobiety ćwiczą również na podwórkach i zapraszają do wspólnych aktywności dzieci. Spotkania przestały być tylko sposobem na spędzenie wolnego czasu. Mieszkanki wspierają się w codziennych trudnościach, rozmawiają o pracy i rodzinie. Anna opowiada, że dwie kobiety zdecydowały się zmienić zatrudnienie po tym, jak grupa zachęciła je do odejścia z miejsc, w których doświadczały złego traktowania.

– Czasem ktoś tkwi w jednej pracy dziesięć lat i mówi, że nie ma dokąd pójść. A my widzimy, że gaśnie w oczach. Rozmawiamy, wspieramy i zachęcamy, żeby spróbować czegoś innego. Teraz te dziewczyny są przeszczęśliwe – mówi. Mieszkanki wspólnie założyły koło gospodyń wiejskich i wymyśliły również nazwę swojej grupy: Koło Gospodyń Wiejskich „OAZA WASZULKI”. Jak tłumaczą, ma odzwierciedlać to, co znalazły w Waszulkach – miejsce wsparcia, spotkań i działania bez niepotrzebnych konfliktów.

Festyn nie musi być mały

Wspólne przedsięwzięcia mieszkańców widać również podczas wiejskich festynów. Zaczynali skromnie, od niewielkiej przyczepki, ale z każdym rokiem wydarzenia się rozwijały. Z czasem pojawiła się naczepa, a później również koncert z udziałem Jarosława Chojnackiego. Anna chciała pokazać, że wieś może być miejscem spotkań z kulturą, a mieszkańcy nie muszą jechać do miasta, żeby uczestniczyć w większym wydarzeniu. W organizacji koncertu pomógł Nidzicki Ośrodek Kultury, który udostępnił scenę. Mieszkańcy sami przywieźli ją ciągnikiem i rozstawili.

– Jeśli proszę zaprzyjaźnione organizacje czy instytucje o pomoc, staram się też coś dać od siebie. Nie chodzi o to, żeby ktoś wszystko za nas zrobił. Pożyczyli nam scenę, więc sami ją przyciągnęliśmy i rozstawiliśmy. Dzięki temu łatwiej nam współpracować – wyjaśnia.

W 2018 roku Waszulki zajęły pierwsze miejsce w województwie warmińsko-mazurskim w konkursie „Czysta i Piękna Wieś – Estetyczna Zagroda”, organizowanym przez Związek Gmin Warmińsko-Mazurskich. Dla Anny ważniejsze od samego wyróżnienia jest jednak to, co zostało po konkursie. Mieszkańcy zaczęli dbać o swoje posesje i robią to do dziś. Wspólna praca sprawiła też, że teren przy świetlicy i ogrodzie przestał być postrzegany jako oddzielny plac.

– Kiedy po festynie następnego dnia idziemy sprzątać, siadamy potem przy ognisku i chodzimy po trawie. Każdy czuje się tak, jakby to było przedłużenie jego własnego podwórka – opowiada.

Znalazła miejsce nawet tam, gdzie nie było gruntu

Sołectwo Waszulki obejmuje nie tylko samą wieś, ale także oddalone o około sześć kilometrów Robaczewo oraz Kolonię Waszulki. Łącznie mieszka tu ponad 400 osób. Anna musiała więc szukać rozwiązań dla miejsc o różnej historii i potrzebach. Szczególnie wymagające okazało się Robaczewo, gdzie znajdują się bloki i zabudowania związane z dawnym państwowym gospodarstwem rolnym. Kiedy została sołtyską, mieszkańcy nie mieli do dyspozycji wspólnej przestrzeni, którą można byłoby przeznaczyć na miejsce spotkań czy zabawę dla dzieci. Problemem był nawet brak odpowiedniego gruntu należącego do gminy. Anna nie uznała tego za powód do rezygnacji. Znalazła niewielki ogródek, ustaliła, kto jest jego właścicielem, i przez pół roku przekonywała go do wydzierżawienia terenu. Następnie poszła z pomysłem do gminy.

– Pomyślałam, że trzeba znaleźć choć kawałek gruntu. Nie mieliśmy nawet centymetra gminnego terenu, ale przecież musiało być jakieś rozwiązanie – wspomina.

Gdy udało się załatwić dzierżawę, rozpoczęło się urządzanie miejsca. Nie było pieniędzy na gotową infrastrukturę, więc Anna szukała materiałów i pomocy. Nadleśnictwo przekazało drewno, które mieszkańcy przygotowali do wykorzystania. Zbudowali huśtawkę, wigwam, zamontowali pozyskany od lokalnego stowarzyszenia kosz do koszykówki, odnowili ogrodzenie i postawili wiatę przystankową. W konkursie „Czysta i Piękna Wieś – estetyczna zagroda” w kategorii wsi popegeerowskich zajęli wtedy dziewiąte miejsce w województwie. Dziś teren ma już inny status – gmina wykupiła grunt, powstał legalny plac zabaw, a obok urządzono niewielki ogród społeczny i altankę. Z funduszu sołeckiego zamontowano również lampy, na które mieszkańcy czekali od lat.Anna podkreśla, że fundusz sołecki zawsze planuje wspólnie z mieszkańcami. Najpierw organizuje spotkanie w Robaczewie, dopiero potem rozmawia z mieszkańcami Waszulek. Nie chce, by o wydatkach decydowali tylko ci, którzy mieszkają bliżej głównej części sołectwa.

– Każdą złotówkę oglądamy. Jeśli coś kupujemy, ma być praktyczne i przydatne. Nie mogę powiedzieć ludziom z Robaczewa, że mają sobie dojechać na zebranie do Waszulek i tam dowiedzieć się, co dla nich zaplanowałam. To byłoby niesprawiedliwe – zaznacza.

Anna Lewikowska, sołtyska od 15 lat​

FOTO: Szymon Śliwiński 

Wieś potrzebuje liderów, nie narzekania

Aktywność Anny nie kończy się na funkcji sołtyski. Jest prezeską stowarzyszenia,,Robimy bo chcemy”, działa również w lokalnej grupie działania „Brama Mazurskiej Krainy” i od lat angażuje się w rozwój przedsiębiorczości społecznej. Założyła Spółdzielnię Socjalną „Sposób na Życie”, w ramach której szkoli i aktywizuje osoby chcące wrócić na rynek pracy. Jej zdaniem nie każdy musi mieć pieniądze na wynajęcie lokalu czy uruchomienie tradycyjnej firmy. Czasem wystarczy wykorzystać umiejętności, które już się ma, i zacząć działać w miejscu zamieszkania.

Sama przez dziesięć lat zajmowała się florystyką. Tworzyła bukiety ślubne i dekorowała kościoły, pracując we własnym garażu. Wie więc z doświadczenia, że brak dużego zaplecza nie musi przekreślać pomysłu. – Chodzi o to, żeby człowiek mógł wykorzystać swój potencjał i stworzyć sobie sposób na życie, a przy okazji miejsce pracy. Ktoś umie szyć, ktoś jest stolarzem, ktoś fryzjerką, ale nie stać go na lokal. Może zacząć od tego, co ma i potrafi – tłumaczy. Przez osiem lat pracowała również w Ośrodku Wsparcia Ekonomii Społecznej, gdzie pomagała tworzyć przedsiębiorstwa społeczne i spółdzielnie socjalne. W takich przedsięwzięciach najważniejsze jest dla niej nie maksymalizowanie zysku, ale stworzenie możliwości zarobkowania i pracy na miejscu.

Młodzi też mogą zmieniać wieś

Anna nie chce, by lokalna aktywność kończyła się na pokoleniu dorosłych. Dlatego wraz ze stowarzyszeniem zorganizowała projekt „Waszulkowa Strefa Młodzieży”. Przez pół roku młodzi ludzie z sołectwa i innych części gminy uczestniczyli w szkoleniach na społecznych instruktorów młodzieżowych. Celem było pokazanie im, że nie muszą czekać, aż ktoś zorganizuje dla nich czas. Mogą sami wymyślać inicjatywy, angażować rówieśników i tworzyć przestrzeń, w której dobrze się czują. Młodzież samodzielnie przygotowała zabawy andrzejkowe dla najmłodszych, a później spotkanie dla swoich rówieśników z grami i aktywnościami integracyjnymi. Pojawiły się też kolejne niewielkie pomysły. Obecnie młodzi mogą uczestniczyć w zajęciach w ramach projektu „Mazurska Akademia Lokalnej odporności”. Zaplanowano m.in. wyjazd na strzelnicę, zajęcia survivalowe w lesie i warsztaty poświęcone zagadnieniom pożarniczym. Ważną częścią programu jest również przygotowanie do radzenia sobie z zagrożeniami cyfrowymi, rozpoznawania fałszywych informacji i trudnościami w relacjach rówieśniczych.

– Chcemy pobudzić w młodzieży wolontariat i tworzenie pomysłów. Pokazać im, jak mogą odnaleźć się na wsi, w swoim małym miejscu, i jak mogą stworzyć tu własną przestrzeń. Chcemy ich motywować, działać i wierzyć w nich – mówi Anna.

„Wieś to nie jest zamknięta przestrzeń”

W 2025 roku mieszkanki Waszulek zgłosiły Annę do ogólnopolskiego konkursu dla sołtysów. Sama od dawna znała tę inicjatywę, ale – jak przyznaje – nie mówiła nikomu, że marzy o takim wyróżnieniu. Koleżanki z grupy jogowej zaskoczyły ją informacją o zgłoszeniu zaledwie dwa dni przed koniecznością podpisania zgody. W konkursie trzeba było przedstawić konkretne działania, inwestycje i rozwój samego lidera. Anna mogła opowiedzieć o wielu latach pracy: od wspólnych nasadzeń i placów zabaw po inicjatywy dla kobiet, młodzieży i osób wracających na rynek pracy. To mieszkanki, które na co dzień uczestniczą w tych działaniach, uznały, że warto ją zgłosić. Dla sołtyski najważniejsze pozostaje jednak to, co dzieje się między ludźmi. Nie uważa, że na wsi wszystko przychodzi łatwo. Trzeba znać procedury, śledzić uchwały, rozumieć dokumenty i tłumaczyć je mieszkańcom. Często dzwonią do niej z pytaniami o plan ogólny gminy czy sprawy, które trudno samodzielnie rozszyfrować w urzędowych materiałach. – Sołtys musi wiedzieć, z czego może skorzystać, a z czego nie. Musi obserwować, co się dzieje, znać procedury i umieć wyjaśnić mieszkańcom, co oznaczają konkretne zmiany. Nie mogę po prostu powiedzieć: idźcie do gminy i się dowiedzcie – mówi.

Przez trzy kadencje przewodniczy również konwentowi sołtysów w gminie Nidzica. Innym osobom pełniącym funkcję sołtysa powtarza, żeby nie tracili wiary w ludzi, ale też sami dawali przykład i inicjatywę. Jej zdaniem największym potencjałem polskiej wsi są relacje. W mieście można mieszkać drzwi w drzwi z sąsiadem i go nie znać. Na wsi łatwiej wyjść na zewnątrz, spotkać się przy ognisku, porozmawiać i przy okazji wymyślić coś wspólnego. – Nie zgadzam się z myśleniem, że wieś jest zamkniętą przestrzenią i nie ma tu możliwości. Widzę ogromny potencjał. Mamy relacje, możemy się spotkać, porozmawiać, a przy okazji rodzą się pomysły. Może nie mamy ławki, to ją zrobimy. Może trzeba coś zorganizować dzieciakom – wylicza.

Anna Lewikowska nie twierdzi, że każda inicjatywa musi od razu porwać całą wieś. Przeciwnie: najczęściej zaczyna się od kilku osób. Potem ktoś zobaczy, dołączy, zapyta o kolejne spotkanie. Tak, krok po kroku, powstaje wspólnota. A kiedy w środę zbliża się godzina dziewiętnasta, część mieszkanek Waszulek odkłada codzienne obowiązki i idzie do świetlicy. Nie muszą jechać do miasta ani organizować wielkiego wyjścia. Wystarczy, że mają blisko siebie miejsce i ludzi, z którymi chcą spędzać czas. Dla Anny właśnie na tym polega siła wsi.

fot. Szymon Śliwiński 

Przedstawiciele administracji przekonywali, że celem przepisów jest poprawa jakości żywienia, a nie eliminacja produktów zwierzęcych.

W Sejmie głos zabrał Łukasz Pergoł, rolnik z powiatu działdowskiego

FOTO: Kancelaria Sejmu

Rolnik zbulwersowany brakiem pilotażu

Nowe zasady żywienia w szkołach i przedszkolach obowiązują od 1 września 2026 r. Ich wdrażanie budzi pytania nie tylko o skład posiłków, lecz także o koszty, organizację pracy stołówek i akceptację nowych dań przez dzieci.

Podczas posiedzenia 13 października Łukasz Pergoł zwrócił uwagę, że przed wprowadzeniem zmian zabrakło pilotażu, który pozwoliłby sprawdzić ich skutki w praktyce. – Dlaczego państwo nie wprowadzili pilotażu, tylko narzucili całe koszty społeczne na pracowników przedszkoli, szkół, na rodziców? – pytał.

Jako przykład podał sytuację w placówce, do której uczęszcza jego syn. Według jego relacji opłata za wyżywienie wzrosła tam o 40%. To przykład z konkretnej placówki, a nie dane pokazujące skalę zmian w całym kraju.

Pergoł mówił również o swoich obawach dotyczących samopoczucia syna po powrocie z przedszkola. Pytał o odpowiednie zbilansowanie jadłospisów, w tym podaż białka, żelaza hemowego i witaminy B12. Podnosił także kwestię potrzeb żywieniowych dzieci wymagających szczególnego podejścia.

Posiedzenie Poselskiego Zespołu ds. Bezpieczeństwa Żywności 13 października

FOTO: Kancelaria Sejmu

Ile jedzenia zostaje na talerzach?

W dyskusji powróciło pytanie, czy prawidłowo zaplanowany jadłospis rzeczywiście przekłada się na odpowiednie odżywienie dzieci. Waldemar Sieński, aktywista społeczno-gospodarczy z Wielkopolski, zwracał uwagę na potrzebę zebrania danych i sprawdzenia, ile jedzenia dzieci faktycznie spożywają.

– Nie twierdzę, że dieta planetarna z definicji jest szkodliwa. Nie twierdzę, że zagraniczne badania są bezwartościowe. Pytam, czy przed wdrożeniem sprawdzono jej działanie w polskich warunkach społecznych, ekonomicznych i organizacyjnych. Dziecko nie je tabeli – argumentował.

Jak podkreślał, sam jadłospis nie daje odpowiedzi na pytanie, ile dziecko rzeczywiście zjada. Istotne jest również to, które posiłki akceptuje i ile jedzenia zostawia na talerzu.

Przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia przyznał, że przed wprowadzeniem nowych zasad organizatorzy żywienia nie mierzyli systematycznie skali marnowania jedzenia. Brakuje więc danych, które pozwoliłyby rzetelnie porównać ilość odpadów przed zmianą i po jej wprowadzeniu.

Nie można zatem stwierdzić, że nowe zasady zwiększyły marnowanie żywności. Aby ocenić ich skutki, potrzebne są pomiary prowadzone w placówkach już po wdrożeniu przepisów.

Realizacja nowych zasad wymaga odpowiednich warunków organizacyjnych

FOTO: Pixabay

Czy szkolne stołówki staną się szansą dla polskich producentów?

Zmiany w szkolnym żywieniu mogą wpłynąć na strukturę zakupów placówek oświatowych. Dla rolników istotne jest, czy nowe jadłospisy przełożą się na większe zapotrzebowanie na warzywa, owoce i nasiona roślin strączkowych, a także jak zmienią popyt na pozostałe produkty rolne.

Na razie nie ma jednak podstaw, by przesądzać, że reforma automatycznie zwiększy zakupy od lokalnych gospodarstw. O możliwościach dostawców zdecydują nie tylko same jadłospisy, lecz także sposób organizacji zamówień, ich wielkość, wymagania dotyczące dostaw i budżety placówek.

Dla producentów ważne będzie więc nie tylko to, jakie produkty znajdą się w zaleceniach żywieniowych, ale również to, czy szkoły będą miały środki i warunki, by kupować je w odpowiedniej jakości i ilości.

Posiedzenie Poselskiego Zespołu ds. Bezpieczeństwa Żywności 13 października

FOTO: Kancelaria Sejmu

Cena czy jakość? Stołówki potrzebują pieniędzy i zaplecza

Realizacja nowych zasad wymaga odpowiednich warunków organizacyjnych. Przygotowanie posiłków z udziałem roślin strączkowych i innych produktów wymaga planowania, umiejętności kulinarnych oraz uwzględnienia tego, czy dania zostaną zaakceptowane przez dzieci.

Jeden z uczestników dyskusji zwrócił uwagę, że przy zamówieniach na żywienie nie należy kierować się wyłącznie ceną. – Musimy kłaść większy nacisk nie na cenę, a na tę jakość – podkreślał.

Wskazywał również na znaczenie finansowania, przygotowania personelu i wyposażenia kuchni. Zwracał uwagę, że zamówienia oparte wyłącznie na kryterium ceny mogą nie zapewniać odpowiedniej jakości usług. Nawet dobrze opracowane zalecenia mogą być trudne do wdrożenia, jeśli placówka nie dysponuje odpowiednim budżetem, sprzętem i personelem.

To właśnie na styku wymagań żywieniowych i codziennych możliwości stołówek rozstrzygnie się, jak nowe przepisy będą funkcjonować w praktyce.

Posłanka Karina Bosak (Konfederacja), przewodnicząca Poselskiego Zespołu ds. Bezpieczeństwa Żywności

FOTO: Kancelaria Sejmu

Czy nowe zasady oznaczają koniec mięsa w szkolnych posiłkach?

W debacie zmiany określano mianem "diety planetarnej", co może sugerować całkowite odejście od produktów pochodzenia zwierzęcego. Przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia wyjaśniał jednak, że przepisy nie eliminują tych produktów i nie narzucają jednolitej diety opartej wyłącznie na żywności roślinnej.

Deklarowanym celem jest poprawa jakości i różnorodności posiłków, zwiększenie udziału warzyw i produktów pełnoziarnistych oraz ograniczenie żywności o niskiej wartości odżywczej. Określenie "dieta planetarna" używane w dyskusji nie jest więc równoznaczne z zakazem podawania mięsa czy innych produktów zwierzęcych.

Dla placówek i dostawców kluczowe będzie to, jak wymagania zostaną przełożone na konkretne jadłospisy, zakupy i organizację pracy kuchni.

Retransmisję posiedzenia zespołu można obejrzeć tutaj.

Krzysztof Zacharuk

Narodowy Fundusz Zdrowia wdraża ogólnopolski program badań przesiewowych w kierunku raka płuca. Pierwsze placówki podpisały już umowy na realizację świadczeń, a kolejne mają dołączać w następnych tygodniach. Docelowo program ma objąć całą Polskę. Najważniejszym elementem programu jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej (NDTK). Badanie pozwala wykrywać zmiany w płucach na wczesnym etapie, zanim pojawią się charakterystyczne objawy choroby. Udział w programie jest bezpłatny i nie wymaga skierowania. Świadczenia będą finansowane przez NFZ bez limitu liczby badań.

Kto może wykonać bezpłatną tomografię płuc?

Program skierowano do osób w wieku 50–74 lata, które obecnie palą papierosy lub paliły je w przeszłości. Podstawowym warunkiem jest co najmniej 20 paczkolat. W przypadku osób, które rzuciły palenie, od jego zakończenia nie może upłynąć więcej niż 15 lat.

Zasady kwalifikacji zależą również od wieku:

• Osoby w wieku 55–74 lata – muszą spełniać kryterium dotyczące palenia tytoniu, ale nie obowiązują ich dodatkowe warunki związane z czynnikami ryzyka.
• Osoby w wieku 50–54 lata – oprócz kryterium dotyczącego palenia muszą mieć co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka.

Do dodatkowych czynników ryzyka zaliczono m.in. przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP), określone narażenie zawodowe, narażenie na radon, przebytą chorobę nowotworową lub raka płuca u krewnego pierwszego stopnia.

Wśród czynników zawodowych wymieniono m.in. kontakt z krzemionką, azbestem, kadmem i chromem oraz spalinami silników Diesla. W przypadku narażenia zawodowego wymagany jest odpowiednio długi okres kontaktu z danym czynnikiem.

Paczkolata natomiast to sposób określania łącznej ekspozycji na dym tytoniowy. Aby obliczyć ich liczbę, trzeba pomnożyć średnią liczbę paczek papierosów wypalanych dziennie przez liczbę lat palenia.

Przykładowo:

• paczka papierosów dziennie przez 20 lat to 20 paczkolat;
• dwie paczki dziennie przez 10 lat również dają 20 paczkolat;
• pół paczki dziennie przez 40 lat to także 20 paczkolat.

Jeżeli spełniasz kryterium wieku i masz za sobą co najmniej 20 paczkolat, warto sprawdzić, czy kwalifikujesz się do bezpłatnego badania.

Zobacz także: Bezpłatne badania dla rolników. Lista programów, z których warto skorzystać

Rak płuca zbiera śmiertelne żniwo

Rak płuca pozostaje jedną z najpoważniejszych przyczyn zgonów nowotworowych w Polsce. Według przytoczonych danych Krajowego Rejestru Nowotworów za 2022 r. odnotowywano około 20,7 tys. nowych zachorowań rocznie, a liczba zgonów z powodu tego nowotworu wynosiła około 26 tys. Jednym z największych problemów jest późne rozpoznanie choroby. Rak płuca może przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych objawów, przez co pacjent zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy choroba jest już zaawansowana. Najważniejszym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie tytoniu. Według informacji NFZ z paleniem papierosów wiąże się około 85–90 proc. zachorowań na raka płuca. Dlatego badania przesiewowe mają szczególne znaczenie dla osób, które przez wiele lat paliły papierosy. Ich celem jest wykrycie podejrzanych zmian, zanim pojawią się objawy choroby.

Na czym polega niskodawkowa tomografia komputerowa?

Niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej pozwala uzyskać obrazy płuc i wykryć zmiany wymagające dalszej oceny. W porównaniu ze standardową tomografią klatki piersiowej badanie wykorzystuje znacznie mniejszą dawkę promieniowania. Według przedstawionych informacji NFZ jest to około 10–30 proc. dawki stosowanej podczas standardowego badania TK. Badanie wykonuje się bez podawania kontrastu. Przed jego wykonaniem pacjent przechodzi kwalifikację. Lekarz przeprowadza wywiad i sprawdza, czy dana osoba spełnia kryteria programu.

Po wykonaniu tomografii pacjent otrzymuje wynik oraz zalecenia dotyczące dalszego postępowania. Jeśli wynik jest prawidłowy, kolejne badanie może zostać zaplanowane po 12 miesiącach. W przypadku zmian wymagających obserwacji lekarz może zalecić powtórną tomografię po 3 lub 6 miesiącach. Jeżeli wynik będzie wymagał pogłębionej diagnostyki, pacjent zostanie skierowany na dalsze badania.

Gdzie będzie można wykonać badanie?

Badania będą realizowane w placówkach, które podpiszą umowę z NFZ. Lista ośrodków ma być stopniowo uzupełniana i udostępniana w wyszukiwarce Funduszu „Gdzie się leczyć”. Program jest przeznaczony dla osób spełniających kryteria profilaktyki, które nie wymagają w danym momencie pilnej diagnostyki. Nie obejmuje m.in. osób, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały wykonaną tomografię komputerową klatki piersiowej, a także osób z określonymi przeciwwskazaniami lub będących w okresie niedawnego leczenia niektórych nowotworów. Jeśli masz niepokojące objawy, takie jak krwioplucie, przewlekły kaszel czy niezamierzona utrata masy ciała, nie czekaj na badanie przesiewowe. Skonsultuj się z lekarzem, który oceni potrzebę pilnej diagnostyki. Pierwsze badania w ramach nowego programu mają ruszyć w drugiej połowie października 2026 r. Jeśli palisz lub paliłeś papierosy przez wiele lat, sprawdź kryteria kwalifikacji i śledź listę placówek realizujących program NFZ. 

Materiał ma charakter informacyjny; szczegółowe kryteria programu mogą ulegać zmianie – przed skorzystaniem warto sprawdzić aktualne informacje na stronach NFZ.

Profilaktyka na NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia

Materiał przygotowano przy współpracy merytorycznej z Instytutem Medycyny Wsi im. Witolda Chodźki w Lublinie, w ramach projektu „Rolnik pod ochroną” realizowanego we współpracy z Oddziałem Regionalnym KRUS w Lublinie i finansowanego ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Nauka dla Rozwoju Społeczeństwa”.

fot. Canva AI

Drewno opałowe jest popularnym źródłem ciepła zarówno w domach jednorodzinnych, jak i w budynkach gospodarczych. Trzeba jednak pamiętać, że w piecu nie wolno spalać drewna, które jest w rzeczywistości odpadem, np. malowanych lub impregnowanych elementów mebli czy ram okiennych. Do domowego paleniska nie powinny trafiać również płyty wiórowe i pilśniowe, panele podłogowe ani inne materiały zawierające substancje, których spalanie może powodować emisję szkodliwych zanieczyszczeń. Zakaz obejmuje także spalanie odpadów komunalnych.

Wilgotność drewna ma znaczenie. Granica 20% nie obowiązuje wszędzie tak samo

Kolejna kwestia to wilgotność opału. W części województw uchwały antysmogowe wprowadzają zakaz spalania drewna i biomasy o wilgotności przekraczającej 20%. Przykładem jest Małopolska, gdzie ograniczenie to wynika z regionalnej uchwały antysmogowej. Przed rozpaleniem w piecu warto więc sprawdzić przepisy obowiązujące w miejscu zamieszkania. Nie należy zakładać, że identyczne zasady dotyczą wszystkich regionów Polski. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wyjaśnia, że sejmiki województw mogą określać rodzaje i jakość paliw dopuszczonych do stosowania, a także ograniczenia dotyczące urządzeń grzewczych.

Kara za niewłaściwe palenie może sięgać do 5 tys. zł

Za naruszenie przepisów uchwały antysmogowej grozi mandat do 500 zł. Jeżeli sprawa trafi do sądu, grzywna może wynieść do 5 tys. zł. Takie sankcje wskazują m.in. oficjalne materiały dotyczące przepisów antysmogowych w województwach małopolskim i podkarpackim. Warto jednak pamiętać, że kara do 5 tys. zł nie oznacza automatycznej grzywny za każde spalenie niewłaściwego kawałka drewna. Odpowiedzialność zależy od rodzaju naruszenia i przepisów, które zostały złamane.

Zobacz także: Są nowe przepisy dla agropeletu. Będzie kontrola jakości biopaliw stałych

Kto może skontrolować piec?

Kontrole palenisk mogą prowadzić upoważnieni pracownicy urzędu gminy lub miasta, a tam, gdzie działa straż gminna lub miejska, również jej funkcjonariusze. Sprawdzany może być zarówno rodzaj używanego paliwa, jak i zgodność urządzenia grzewczego z obowiązującymi wymaganiami. Na Mazowszu kontrolujący mogą wejść na teren nieruchomości nieprowadzącej działalności gospodarczej w godzinach od 6.00 do 22.00. Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało również poradnik dla gmin dotyczący prowadzenia kontroli palenisk domowych.

Co sprawdzić przed rozpoczęciem sezonu grzewczego?

Zanim wrzucisz drewno do pieca lub kominka, warto sprawdzić trzy rzeczy:

• Pochodzenie drewna – nie spalaj odpadów, w tym malowanych i impregnowanych elementów wyposażenia.
• Wilgotność opału – upewnij się, czy regionalne przepisy nie zakazują spalania drewna o wilgotności powyżej 20%.
• Wymagania dla pieca lub kominka – sprawdź, czy urządzenie spełnia wymogi uchwały antysmogowej obowiązującej w Twoim województwie.

Aktualne przepisy i ograniczenia można sprawdzić w oficjalnych materiałach Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz w uchwale antysmogowej właściwego sejmiku województwa. Nowe przepisy dotyczące drewna energetycznego, które weszły w życie w 2025 r., nie wprowadziły ogólnego zakazu spalania drewna w domowych piecach i kominkach. Regulacje te dotyczą przede wszystkim wykorzystania drewna w energetyce zawodowej, a nie zwykłego ogrzewania gospodarstw domowych.

Źródło: gov.pl, samorzad.gov.pl, gov.pl/web/wios-warszawa

fot. Dorota Kolasińska

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Najbezpieczniejsze gospodarstwo jest w Świętokrzyskiem

Gospodarstwo Iwony i Krystiana Łachów z Grodzonowic w województwie świętokrzyskim zostało uznane za najbezpieczniejsze gospodarstwo rolne w Polsce w 2026 roku. Wyniki XXIII edycji konkursu ogłoszono 18 września podczas gali finałowej na Międzynarodowej Wystawie Rolniczej Agro Show.

Łachowie prowadzą nowoczesne gospodarstwo rodzinne o powierzchni ponad 100 ha. Specjalizują się w produkcji zbóż, rzepaku i warzyw gruntowych. Dodatkowo świadczą usługi maszynami rolniczymi oraz zajmują się skupem zboża.

Zwycięzcy konkursu odebrali kluczyki do nowego ciągnika

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Główną nagrodą w konkursie był ciągnik ufundowany przez prezesa KRUS. Podczas gali podkreślano również, że laureaci otrzymują nagrody finansowe oraz inne wyróżnienia.

Drugie miejsce zajął Cezary Rokicki z Białej Rawskiej w województwie łódzkim. Prowadzi 15,8-hektarowe gospodarstwo sadownicze i kontynuuje rodzinną tradycję sięgającą 1937 roku. Specjalizuje się w produkcji jabłek, które przechowywane są w ośmiu komorach z kontrolowaną atmosferą o łącznej pojemności 1000 ton.

Trzecie miejsce przypadło Joannie i Krzysztofowi Nowickim z Pruśców w Wielkopolsce. Ich wielopokoleniowe gospodarstwo mleczne obejmuje 220 ha. Rolnicy utrzymują 300 krów mlecznych oraz około 300 sztuk pozostałego bydła, a produkcja roślinna jest wykorzystywana do przygotowania pasz.

Główna nagroda w Ogólnokrajowym Konkursie Bezpieczne Gospodarstwo Rolne

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Ponad tysiąc gospodarstw ocenionych przez komisje

Konkurs "Bezpieczne Gospodarstwo Rolne" organizowany jest przez KRUS od 2003 roku. Jego celem jest popularyzowanie zasad ochrony zdrowia i życia w gospodarstwach oraz promowanie bezpiecznych rozwiązań w codziennej pracy. W tegorocznej edycji zgłoszono 1151 gospodarstw, a w całej historii konkursu uczestniczyło już ponad 26,5 tys. gospodarstw.

Komisje odwiedziły zgłoszone gospodarstwa i przyglądały się m.in. budynkom, maszynom, instalacjom oraz organizacji codziennej pracy. Do ścisłego finału zakwalifikowano 16 gospodarstw – po jednym z każdego województwa.

Prezes KRUS Tomasz Ślusarczyk podkreślał, że tegoroczny poziom konkursu był wyjątkowo wysoki. – Nie mówimy dzisiaj o wypadkach, mówimy dzisiaj o ludziach, którzy wiedzą jak wypadków unikać – tłumaczył podczas gali.

Zwrócił też uwagę, że udział w konkursie wymaga od rolnika otwartości na ocenę własnego gospodarstwa. Jego zdaniem nagrodzone gospodarstwa mogą być punktem odniesienia dla innych.

– Wszystkie nagrodzone gospodarstwa stają się punktem odniesienia w okolicy. Jesteście najlepszymi ambasadorami bezpieczeństwa – podkreślał Tomasz Ślusarczyk.

Głos zabrał wiceminister rolnictwa Adam Nowak

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Rolnik jest jednocześnie pracodawcą i pracownikiem

Podczas finału wiceminister rolnictwa Adam Nowak zwrócił uwagę na specyfikę pracy w gospodarstwie. Rolnik często musi jednocześnie zajmować się produkcją, obsługą maszyn, organizacją pracy i ekonomiczną stroną działalności.

– Rolnicy sami są dla siebie pracodawcą, pracownikiem, usługodawcą – mówił minister.

Jak zaznaczył, gospodarujący na własny rachunek muszą mieć szeroką wiedzę dotyczącą m.in. mechaniki, produkcji roślinnej i zwierzęcej oraz ekonomiki. Jednocześnie często pracują pod presją czasu i w warunkach zmęczenia. Dlatego istotne są ergonomia oraz właściwa organizacja pracy.

Minister zwrócił także uwagę na zmiany, jakie zaszły na polskiej wsi. – Przez te dwadzieścia trzy lata polska wieś zmieniła się fundamentalnie – mówił Adam Nowak.

W jego ocenie gospodarstwa uczestniczące w konkursie pod względem wyposażenia i standardów nie odbiegają od najlepszych gospodarstw w innych krajach Unii Europejskiej.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Bezpieczeństwo zaczyna się od organizacji pracy

O tym, jak wygląda to w praktyce, opowiadali sami finaliści. Ich gospodarstwa różnią się profilem produkcji i skalą, ale w wielu wypowiedziach powtarzał się jeden element – znaczenie dobrej organizacji pracy.

Dominika i Krzysztof Rudniccy z Dolnego Śląska przejęli gospodarstwo w 2004 roku, gdy miało ono 20 ha. Obecnie gospodarują na 80 ha i zajmują się produkcją roślinną. – Nasze gospodarstwo to przede wszystkim ludzie. Staramy się podejmować decyzje wspólnie – mówili podczas prezentacji.

Rolnicy podkreślali również znaczenie wzajemnej dbałości o bezpieczeństwo i dobrej organizacji. Jak zaznaczyli, bez współpracy gospodarstwo nie będzie właściwie funkcjonowało.

To ważny wniosek dla gospodarstw rodzinnych. Ograniczanie ryzyka nie zaczyna się dopiero w chwili uruchomienia ciągnika czy maszyny. Znaczenie ma także sposób planowania pracy i podział obowiązków.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Dzieci i pracownicy też muszą być bezpieczni

Na inny aspekt zwrócili uwagę Monika i Paweł Łasicowie z województwa mazowieckiego. Prowadzą 12,5-hektarowe gospodarstwo ogrodnicze, w którym produkują krzewy borówki amerykańskiej oraz sadzonki przeznaczone na plantacje towarowe.

W ich gospodarstwie bezpieczeństwo dotyczy nie tylko osób bezpośrednio pracujących przy produkcji. Gospodarstwo odwiedzają również dzieci, dlatego właściciele chcą, aby było ono uporządkowane, czyste i bezpieczne. Oboje mają także przygotowanie z zakresu pierwszej pomocy.

To szczególnie ważne w gospodarstwach rodzinnych, gdzie przestrzeń produkcyjna często jest jednocześnie miejscem codziennego życia.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Automatyzacja może zwiększać bezpieczeństwo

Przykładem połączenia nowoczesnych technologii z bezpieczeństwem są Paulina i Jacek Mey z Wymokłego w województwie kujawsko-pomorskim. Otrzymali Nagrodę Specjalną Głównego Inspektora Pracy za organizację bezpiecznego cyklu produkcyjnego.

W ich 104-hektarowym gospodarstwie prowadzona jest produkcja roślinna i hodowla trzody chlewnej. Zastosowano tam zautomatyzowane systemy karmienia i wentylacji, które zwiększają zarówno efektywność, jak i bezpieczeństwo pracy.

To przykład pokazujący, że inwestycje w technologie mogą mieć znaczenie nie tylko dla wydajności produkcji. Odpowiednio zastosowana automatyzacja może także ograniczać część obciążeń związanych z wykonywaniem codziennych prac.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Po co rolnicy zgłaszają się do konkursu?

Udział w konkursie może być dla gospodarza okazją do spojrzenia na własne gospodarstwo z innej perspektywy. Tak motywację do udziału tłumaczył Krzysztof Markowski z województwa podlaskiego. – Chcieliśmy sprawdzić swoje gospodarstwo na tle innych gospodarstw – mówił.

Markowski wraz z rodziną prowadzi gospodarstwo zajmujące się produkcją roślinną i zwierzęcą. Gospodarstwo przejął z żoną od rodziców w 1990 roku, a od 2000 roku specjalizuje się w hodowli trzody chlewnej w cyklu zamkniętym. Rolnik zachęcał także innych gospodarzy do udziału w konkursie.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

PIP: profilaktyka jest kluczowa

Znaczenie prewencji podkreślił także Główny Inspektor Pracy. W liście odczytanym podczas gali wskazano, że konkurs ma budować świadomość zagrożeń zawodowych i popularyzować dobre praktyki służące tworzeniu bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Państwowa Inspekcja Pracy zwróciła uwagę na znaczenie nowoczesnych rozwiązań, znajomości zasad BHP oraz współpracy rolników z instytucjami zajmującymi się bezpieczeństwem pracy. Systematyczne działania edukacyjne i doradcze mają być ważnym elementem profilaktyki w rolnictwie indywidualnym.

Uroczysta gala finałowa konkursu Bezpieczne Gospodarstwo Rolne w Bednarach

FOTO: Krzysztof Zacharuk

Kto jeszcze został wyróżniony?

Wyróżnienia specjalne prezesa KRUS otrzymali Kazimiera i Leszek Ciupa z Wołkowian, Aleksandra i Karol Janczewscy z Grobelna, Anna i Michał Galonowie z Jelczy oraz Sylwia Adamska-Sałaj i Tomasz Sałaj z Chociula.

W finale wyróżniono również Dominikę i Krzysztofa Rudnickich, Monikę i Pawła Łasiców, Mariolę i Krzysztofa Markowskich, Annę i Macieja Pelców, Ewę i Sebastiana Stachelków, Adama i Bartłomieja Chowańskich, Annę i Tomasza Sucheckich oraz Iwonę i Mariusza Demczuków.

Krzysztof Zacharuk

HACCP to system, w którym każdy etap produkcji ma wyznaczone punkty krytyczne i procedury kontrolne. Obejmuje przyjęcie towaru, przechowywanie, obróbkę termiczną, schładzanie i pakowanie – wszędzie tam, gdzie mogłoby dojść do pogorszenia jakości.

Certyfikat nie jest dokumentem wydawanym raz na zawsze. Utrzymanie go wymaga poddawania się regularnym audytom przeprowadzanym przez niezależną jednostkę zewnętrzną, co oznacza cykliczną weryfikację procedur, a nie samodzielną ocenę producenta.

Z perspektywy zamawiającego najważniejsza jest jedna konsekwencja: powtarzalność. Posiłek z poniedziałku i ten z czwartku powstają w tych samych warunkach, niezależnie od tego, kto akurat stoi przy stanowisku.

Co obejmuje kontrola:

• przyjęcie i weryfikację dostarczanych produktów;
• warunki przechowywania surowców;
• obróbkę termiczną i schładzanie dań;
• higienę stanowisk oraz pakowanie;
• oznaczanie składu i daty spożycia.

Warto też wiedzieć, czego certyfikat nie obejmuje. HACCP odpowiada za bezpieczeństwo i powtarzalność procesu, ale nie zastąpi dopasowania menu do Twojej sytuacji – to zadanie dietetyka, z którym możesz skonsultować się bez dodatkowych kosztów.

Jak produkty trafiają do menu WygodnejDiety?

Jadłospisy układają dietetycy, a nad przygotowaniem dań czuwa doświadczony szef kuchni. To rozdzielenie ról ma znaczenie: ktoś inny odpowiada za bilans makroskładników, a ktoś inny za to, żeby danie dało się zjeść z przyjemnością.

Menu opiera się na produktach kontrolowanych jakościowo, a jego skład zmienia się wraz z sezonem. Dzięki temu catering pudełkowy wygodnadieta.pl może stawiać na warzywa i owoce w okresie ich najlepszej dostępności, zamiast utrzymywać identyczny jadłospis przez cały rok.

Firma działa na rynku od 2007 roku, a skala produkcji pozwala jej pracować z regularnymi dostawami zamiast doraźnych zakupów. Przy takim modelu łatwiej utrzymać stały standard niż przy kuchni realizującej kilkanaście zamówień dziennie.

Osobną warstwą kontroli jest skład podawany na każdym pojemniku. Dzięki niemu wiesz, co dokładnie jesz, i możesz zweryfikować, czy danie nie zawiera składnika, którego chcesz unikać, zanim je otworzysz.

Co decyduje o świeżości po dostawie?

Pojemniki są szczelne i opisane: znajdziesz na nich skład oraz datę spożycia. Dostawa odbywa się nocą lub wczesnym rankiem, więc zestaw czeka pod drzwiami przez możliwie krótki czas, a Ty możesz wskazać godzinę graniczną dowozu.

Dalej sporo zależy od Ciebie. Posiłki powinny trafić do lodówki do czasu zjedzenia, zwłaszcza latem, a podgrzewać warto tylko tę porcję, którą faktycznie zjesz. Pojemniki nadają się do mikrofali, więc ich przygotowanie zajmuje tylko kilka minut.

Dowóz jest bezpłatny i obejmuje ponad 8100 miejscowości w kraju, a dostawa realizowana jest nocą lub wczesnym rankiem, tak by zestaw czekał gotowy przed wyjściem z domu.

Jeśli masz wątpliwości co do konkretnego dania albo składnika, skorzystaj z kontaktu z dietetykiem – jest bezpłatny przez cały czas trwania zamówienia. To również najlepsza droga, żeby zgłosić swoje alergie i wykluczenia.

Przepisy ustawy o ochronie przyrody przewidują szereg sytuacji, w których nie trzeba uzyskiwać zezwolenia na usunięcie drzewa lub krzewu. Bez zezwolenia można m.in. usunąć drzewo, którego obwód pnia mierzony na wysokości 5 cm nie przekracza:

• 80 cm – w przypadku topoli, wierzb, klonu jesionolistnego i klonu srebrzystego,
• 65 cm – w przypadku kasztanowca zwyczajnego, robinii akacjowej i platanu klonolistnego,
• 50 cm – w przypadku pozostałych gatunków drzew.

Zwolnienie obejmuje także m.in. drzewa i krzewy owocowe, z określonymi wyjątkami, oraz drzewa i krzewy usuwane w celu przywrócenia gruntów nieużytkowanych do użytkowania rolniczego.

Rolnik musi uważać na jeden ważny wyjątek

Dla gospodarstw rolnych szczególne znaczenie ma przepis dotyczący przywracania gruntów nieużytkowanych do użytkowania rolniczego. Jeżeli drzewa lub krzewy zarosły całkowicie nieużytkowany grunt rolny, można je usunąć bez zezwolenia i bez zgłoszenia. Nie oznacza to jednak, że każdy rolnik może w ten sposób wycinać drzewa rosnące na użytkowanym polu.

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska wyjaśnia, że wyjątek nie obejmuje np. zadrzewień rosnących na miedzy na użytkowanym pastwisku czy wzdłuż rzeki lub drogi, jeżeli nieruchomość jest już częściowo użytkowana rolniczo. To ważne, bo argument „wycinam na potrzeby rolnictwa” nie zawsze wystarczy, aby legalnie usunąć drzewo.

Wycinka drzew: kiedy wystarczy zgłoszenie?

Jeżeli właścicielem nieruchomości jest osoba fizyczna, która usuwa drzewo na cel niezwiązany z prowadzeniem działalności gospodarczej, może mieć zastosowanie procedura zgłoszenia zamiaru wycinki. Zgłoszenie jest wymagane, gdy obwód pnia mierzony na wysokości 5 cm przekracza:

• 80 cm – dla topoli, wierzb, klonu jesionolistnego i klonu srebrzystego,
• 65 cm – dla kasztanowca zwyczajnego, robinii akacjowej i platanu klonolistnego,
• 50 cm – dla pozostałych gatunków.

Samo zgłoszenie nie oznacza jednak, że drzewo można od razu wyciąć. Urząd dokonuje oględzin, a jeżeli wniesie sprzeciw, konieczne może być uzyskanie zezwolenia.

Rolnik prowadzący gospodarstwo powinien uważać na cel wycinki

W przypadku rolnika istotne jest to, w jakim celu usuwane jest drzewo. GDOŚ wskazuje, że rolnictwo jest działalnością gospodarczą na potrzeby stosowania przepisów dotyczących wycinki. Jeżeli więc rolnik chce usunąć drzewo np. po to, aby wybudować stodołę, oborę, kurnik albo drogę dojazdową do pola, wycinka jest związana z prowadzeniem działalności rolniczej. W takiej sytuacji nie można skorzystać ze zwolnienia przeznaczonego dla osoby fizycznej usuwającej drzewo na cel niezwiązany z działalnością gospodarczą. Dlatego przed wycinką warto dokładnie ustalić, czy w konkretnym przypadku wystarczy zgłoszenie, czy potrzebne będzie zezwolenie.

Co grozi za wycięcie drzewa bez formalności?

Tu sprawa może być kosztowna. Ustawa o ochronie przyrody przewiduje administracyjną karę pieniężną m.in. za:

• usunięcie drzewa lub krzewu bez wymaganego zezwolenia,
• usunięcie drzewa bez dokonania wymaganego zgłoszenia,
• usunięcie drzewa przed upływem terminu, w którym można je legalnie usunąć,
• usunięcie drzewa mimo sprzeciwu organu,
• zniszczenie albo uszkodzenie drzewa w przypadkach określonych w ustawie.

To nie jest zwykły mandat. Kara jest nakładana w drodze decyzji administracyjnej.

Kara może wynieść dwukrotność opłaty za legalną wycinkę

Wysokość kary nie jest ustalana jako jedna stała kwota. Zgodnie z ustawą administracyjną karę za usunięcie drzewa lub krzewu w przypadkach określonych ustala się co do zasady w wysokości dwukrotnej opłaty za usunięcie drzewa lub krzewu. Jeżeli usunięcie byłoby zwolnione z opłaty, karę oblicza się według opłaty, która byłaby należna, gdyby zwolnienia nie było. Opłata za legalne usunięcie drzewa zależy natomiast m.in. od obwodu jego pnia mierzonego na wysokości 130 cm oraz stawki przypisanej do danego gatunku. Dlatego kara za nielegalną wycinkę może sięgać wielu tysięcy złotych, a przy dużych drzewach być jeszcze wyższa.

Zobacz także: 17-latek zbudował kartoflomat. Dwa koła od WSK-i, BLIK i kradzieże poniżej 1%

Nie tylko wycięcie drzewa może oznaczać karę

Przepisy dotyczą również sytuacji, w których drzewo nie zostanie całkowicie wycięte. GDOŚ wskazuje, że usunięcie ponad 30% korony drzewa w sposób niedozwolony jest traktowane jako jego uszkodzenie, natomiast usunięcie ponad 50% korony może zostać uznane za zniszczenie drzewa. Za uszkodzenie przewidziana jest kara w wysokości 0,6 opłaty za usunięcie drzewa, a za zniszczenie – co do zasady dwukrotność opłaty. Oznacza to, że także bardzo mocne „prześwietlenie” drzewa może mieć konsekwencje finansowe.

Uwaga na drzewa objęte dodatkową ochroną

Przed wycinką trzeba sprawdzić nie tylko obwód pnia i cel usunięcia drzewa. Dodatkowe ograniczenia mogą obowiązywać m.in. w przypadku drzew będących pomnikami przyrody oraz drzew rosnących na terenach objętych określonymi formami ochrony przyrody. Problem może pojawić się także wtedy, gdy drzewo jest siedliskiem gatunków chronionych. W takiej sytuacji samo spełnienie kryterium obwodu pnia nie musi oznaczać, że drzewo można bezpiecznie usunąć.

Przed wycinką, warto sprawdzić te cztery rzeczy:

1. Obwód pnia na wysokości 5 cm.

Od gatunku i obwodu zależy, czy drzewo mieści się w ustawowym zwolnieniu.

2. Cel usuwania drzewa.

W przypadku rolnika znaczenie ma m.in. to, czy wycinka jest związana z prowadzeniem działalności rolniczej.

3. Zgłoszenie czy zezwolenie?

GDOŚ zaleca kontakt z właściwym urzędem gminy.

4. Czas przebiegu procedury.

Jeżeli wymagane jest zgłoszenie, trzeba poczekać na przeprowadzenie procedury i upływ właściwego terminu. Jeżeli konieczne jest zezwolenie – należy je uzyskać przed usunięciem drzewa.

Lepiej nie wycinać „na oko”

Przy wycince drzew najdroższy może okazać się brak sprawdzenia przepisów przed uruchomieniem piły. To, że drzewo rośnie na prywatnym gruncie lub jest przeszkodą w prowadzeniu gospodarstwa, nie oznacza automatycznie, że można je usunąć bez formalności. Z drugiej strony przepisy przewidują liczne wyjątki, w tym ważne dla rolników zwolnienie dotyczące przywracania gruntów nieużytkowanych do użytkowania rolniczego. Najbezpieczniej przed wycinką sprawdzić gatunek drzewa, obwód pnia, status działki, cel usunięcia oraz ewentualne formy ochrony przyrody. Jeżeli wymagane jest zgłoszenie lub zezwolenie, należy załatwić formalności przed rozpoczęciem wycinki.

Źródło: Ustawa o ochronie przyrody, GDOŚ, gov.pl 

fot. Justyna Dobrosz

Rolniczki nie korzystają z urlopu macierzyńskiego na takich samych zasadach jak pracownice zatrudnione na etacie. Osobom podlegającym ubezpieczeniu społecznemu rolników przysługuje jednak zasiłek macierzyński z KRUS. Prawo do niego jest związane przede wszystkim z podleganiem ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. 

Kiedy rolniczka otrzyma zasiłek macierzyński?

Zasiłek macierzyński z KRUS może otrzymać osoba podlegająca ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, która jest matką dziecka. Świadczenie przysługuje również w przypadku przysposobienia dziecka lub przyjęcia go na wychowanie w określonych prawem sytuacjach. 

W przypadku urodzenia dziecka zasiłek przysługuje od dnia porodu. KRUS wskazuje również sytuacje, w których świadczenie może otrzymać ojciec dziecka, m.in. gdy matka po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni zasiłku skróci okres jego pobierania, a także w przypadku jej śmierci lub porzucenia dziecka. 

1000 zł miesięcznie z KRUS

W 2026 r. zasiłek macierzyński z KRUS wynosi 1000 zł miesięcznie. Jeżeli świadczenie przysługuje tylko za część miesiąca, jego wysokość jest ustalana proporcjonalnie do liczby dni. Zasiłek macierzyński nie podlega podatkowi dochodowemu od osób fizycznych. To oznacza, że rolniczka otrzymująca świadczenie przez pełny miesiąc może liczyć na 1000 zł, niezależnie od tego, czy prowadzi gospodarstwo samodzielnie, czy wspólnie z mężem.

Jak długo wypłacany jest zasiłek macierzyński?

Okres pobierania zasiłku zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie.

• 52 tygodnie – przy urodzeniu jednego dziecka,
• 65 tygodni – przy urodzeniu dwojga dzieci,
• 67 tygodni – przy urodzeniu trojga dzieci,
• 69 tygodni – przy urodzeniu czworga dzieci,
• 71 tygodni – przy urodzeniu pięciorga i więcej dzieci.

Taki sam mechanizm dotyczy określonych przypadków przysposobienia lub przyjęcia dzieci na wychowanie. Warto przy tym pamiętać, że w tym samym czasie może być wypłacany jeden zasiłek macierzyński, niezależnie od liczby wychowywanych dzieci. 

Zobacz także: Bezpłatne badania dla rolników. Lista programów, z których warto skorzystać

Zasiłek może przejąć ojciec dziecka

Jeżeli matka jest ubezpieczona w KRUS, część okresu pobierania świadczenia może przypaść ojcu dziecka, jeżeli spełni on wymagane warunki. Ojciec może otrzymywać zasiłek przez 9 tygodni jako kontynuację świadczenia pobieranego wcześniej przez matkę. Wniosek trzeba jednak złożyć w terminie 3 miesięcy od dnia zaprzestania pobierania zasiłku przez matkę. Po tym terminie KRUS odmówi prawa do świadczenia. Zasiłek macierzyński dla ojca również wynosi 1000 zł miesięcznie. 

Wniosek do KRUS – lepiej pilnować terminu

Aby otrzymać zasiłek, trzeba złożyć wniosek do KRUS. Przy urodzeniu dziecka podstawowym dokumentem jest formularz KRUS SR-24A oraz odpis skrócony aktu urodzenia dziecka. KRUS wskazuje, że odpis aktu urodzenia może pobrać z systemu Rejestrów Państwowych. Istotny jest termin. Jeżeli wniosek o ustalenie prawa do zasiłku zostanie złożony w ciągu 3 miesięcy od dnia urodzenia dziecka, KRUS ustali prawo do świadczenia od miesiąca urodzenia.

Jeżeli wniosek zostanie złożony później, prawo zostanie ustalone od miesiąca złożenia wniosku, ale nie wcześniej niż od dnia objęcia ubezpieczeniem. Wniosek trzeba złożyć najpóźniej w okresie, w którym zasiłek macierzyński przysługuje.

Kiedy zasiłek nie przysługuje?

KRUS wskazuje również sytuacje, w których zasiłek macierzyński nie może zostać wypłacony. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy co najmniej jeden z rodziców otrzymuje zasiłek macierzyński lub odpowiednie świadczenie związane z urlopem macierzyńskim albo rodzicielskim.

Świadczenie nie przysługuje także m.in. w przypadku umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej lub gdy rodzic nie sprawuje albo zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Wypłata zostanie również wstrzymana, jeżeli osoba pobierająca zasiłek zostanie wyłączona z ubezpieczenia emerytalno-rentowego. 

Co jeszcze po latach wychowywania dzieci?

Warto wspomnieć o innym świadczeniu związanym z rodzicielstwem – rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, potocznie nazywanym „Mama 4+”. Nie jest to jednak świadczenie wypłacane bezpośrednio po urodzeniu dziecka. Może ono przysługiwać matce, która ukończyła 60 lat i urodziła oraz wychowała co najmniej czworo dzieci, jeżeli spełnia pozostałe ustawowe warunki. Świadczenie ma zapewnić środki utrzymania osobom, które ze względu na wychowanie dzieci nie podjęły zatrudnienia lub z niego zrezygnowały. 

W przypadku osób związanych z KRUS znaczenie ma również to, że o świadczenie mogą występować osoby, które mają jakikolwiek okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i nie pobierają emerytury ani renty z ZUS. 

Najważniejsze dla rolniczki

Po urodzeniu dziecka ubezpieczona w KRUS rolniczka może otrzymywać 1000 zł zasiłku macierzyńskiego miesięcznie. Przy jednym dziecku podstawowy okres wypłaty wynosi 52 tygodnie. Kluczowe jest jednak pilnowanie terminu złożenia wniosku – złożenie go w ciągu 3 miesięcy od urodzenia pozwala ustalić prawo do świadczenia od miesiąca narodzin dziecka. 

Źródło: gov.pl, KRUS

fot. Katarzyna Sierszeńska

„Moje Zdrowie” – bilans dla dorosłych

Jednym z programów, z których mogą korzystać rolnicy, jest „Moje Zdrowie”. Jest on przeznaczony dla osób od 20. roku życia, które są ubezpieczone w NFZ. Częstotliwość udziału zależy od wieku. Osoby między 20. a 49. rokiem życia mogą korzystać z programu raz na 5 lat. Dla osób, które ukończyły 50 lat, przewidziano możliwość udziału raz na 3 lata. Program rozpoczyna się od ankiety dotyczącej m.in. stylu życia, aktywności fizycznej, masy ciała, palenia tytoniu, spożywania alkoholu, chorób występujących w rodzinie oraz zdrowia psychicznego.

Na podstawie udzielonych odpowiedzi dobierany jest zakres badań. Podstawowy pakiet obejmuje m.in. morfologię krwi, badanie poziomu glukozy, kreatyniny, lipidogram, TSH oraz lipoproteinę(a). Po wykonaniu badań pacjent otrzymuje podsumowanie wyników oraz indywidualny plan zdrowotny. Ankietę można wypełnić przez Internetowe Konto Pacjenta, aplikację mojeIKP albo w przychodni POZ.

Serce i układ krążenia

Rolnicy mogą skorzystać także z programu profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK). Jest on przeznaczony dla osób w wieku od 35 do 65 lat, które spełniają określone kryteria. Do programu można zgłosić się bez skierowania – w przychodni podstawowej opieki zdrowotnej. W ramach profilaktyki przeprowadzany jest wywiad oraz wykonywane są m.in. pomiary ciśnienia tętniczego i badania biochemiczne. Następnie oceniane jest ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. W zależności od wyników pacjent może otrzymać zalecenia dotyczące dalszej profilaktyki, kontroli lub leczenia.

Nie można korzystać z obu programów jednocześnie

Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach. Z programu ChUK nie można skorzystać, jeżeli w ciągu ostatnich 12 miesięcy wykonano badania w ramach programu „Moje Zdrowie”. Program ChUK nie może być również realizowany częściej niż raz na 5 lat. Nie obejmuje on także m.in. osób z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, rodzinną hipercholesterolemią czy niektórymi rozpoznanymi chorobami układu krążenia. W takich sytuacjach o dalszym postępowaniu decyduje lekarz.

Rolniczki mogą skorzystać z badań profilaktycznych

Kobiety pracujące w gospodarstwach powinny pamiętać również o programach wczesnego wykrywania nowotworów. 

Rak piersi

Kobiety w wieku 45–74 lat mogą skorzystać z bezpłatnej mammografii w ramach programu profilaktycznego, zgodnie z jego kryteriami. Badanie nie wymaga skierowania. Można je wykonać zarówno w placówce stacjonarnej, jak i mammobusie. 

Rak szyjki macicy

Z programu mogą korzystać kobiety w wieku 25–64 lat. Od 2026 r. podstawowym badaniem przesiewowym jest test HPV HR, który zastąpił klasyczną cytologię jako podstawowe badanie w programie. Jeżeli wynik testu wykryje HPV wysokiego ryzyka, z tej samej próbki może zostać wykonana cytologia na podłożu płynnym (LBC). Test HPV HR wykonuje się zasadniczo raz na 5 lat, chyba że lekarz zaleci inaczej.

Zobacz także: Pośpiech, zmęczenie i maszyny. Oto zasady, które pomogą uniknąć tragedii w czasie żniw

Rak jelita grubego

Program obejmuje bezpłatną kolonoskopię. Mogą z niego korzystać osoby w wieku 50–65 lat, natomiast osoby w wieku 40–49 lat, jeżeli u ich najbliższego krewnego rozpoznano raka jelita grubego. Jednym z warunków udziału jest brak kolonoskopii wykonanej w ciągu ostatnich 10 lat. Podczas badania możliwe jest również pobranie wycinków czy usunięcie niektórych polipów. Skierowanie nie jest wymagane.

Praca na słońcu – rolnik powinien obserwować skórę

W przypadku osób pracujących w gospodarstwie nie można zapominać również o skórze. Wieloletnia praca na zewnątrz oznacza częstą ekspozycję na promieniowanie UV. Warto samodzielnie obserwować znamiona i inne zmiany skórne. Szczególną uwagę powinny zwrócić zmiany, które rosną, zmieniają kolor lub kształt, krwawią, swędzą albo długo się nie goją.

Każdą niepokojącą zmianę warto skonsultować z lekarzem, np. dermatologiem. Wizyta u dermatologa w ramach NFZ jest bezpłatna, jednak wymaga skierowania od lekarza POZ lub innego uprawnionego lekarza.

Warto sprawdzić programy w swojej gminie lub województwie

Nie wszystkie możliwości profilaktyki ograniczają się do programów ogólnopolskich. Samorządy prowadzą również własne programy zdrowotne. Ich zakres oraz okres realizacji mogą się zmieniać, dlatego warto sprawdzić, jakie programy profilaktyczne są aktualnie dostępne w danym województwie. Dla rolnika najważniejsza jest jednak regularność. Nie warto czekać, aż pojawią się wyraźne objawy. Profilaktyka ma właśnie pomóc wykryć nieprawidłowości odpowiednio wcześnie.

Przykładem jest województwo lubelskie, gdzie w latach 2022–2026 realizowany jest program profilaktyki raka skóry skierowany do mieszkańców regionu. Osoby pełnoletnie mogą w jego ramach skorzystać z bezpłatnej oceny znamion przez dermatologa z wykorzystaniem dermatoskopii. Program finansuje Samorząd Województwa Lubelskiego.

Materiał ma charakter informacyjny; szczegółowe kryteria poszczególnych programów mogą ulegać zmianie – przed skorzystaniem warto sprawdzić aktualne informacje na stronach NFZ.

Źródła: www.rokprofilaktyki2026.pl, pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie, pacjent.gov.pl/profilaktyka-chorob-ukladu-krazenia-chuk, pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi, pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-powinnas-wiedziec-o-profilaktyce-raka-szyjki-macicy, /pacjent.gov.pl/kolonoskopia-badanie-ktore-ratuje-zycie, www.womp.lublin.pl/programy-i-projekty/urzad-marszalkowski/program-profilaktyki-raka-skory-dla-mieszkancow-wojewodztwa-lubelskiego-na-lata-2022-2026.html

Materiał przygotowano przy współpracy merytorycznej z Instytutem Medycyny Wsi im. Witolda Chodźki w Lublinie, w ramach projektu „Rolnik pod ochroną” realizowanego we współpracy z Oddziałem Regionalnym KRUS w Lublinie i finansowanego ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Nauka dla Rozwoju Społeczeństwa”.

fot. Canva AI

Właściciel sprawdza przepisy budowlane i okazuje się, że dla planowanej inwestycji nie jest wymagane pozwolenie na budowę. Powstaje więc pytanie: czy może po prostu rozpocząć prace? Odpowiedź brzmi: nie należy poprzestawać na sprawdzeniu samego Prawa budowlanego. Trzeba również ustalić, jakie zasady zagospodarowania obowiązują na konkretnej działce.

Najpierw MPZP, czyli co gmina przewidziała dla działki

Jeżeli dla nieruchomości obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, to właśnie jego zapisy trzeba sprawdzić w pierwszej kolejności. Plan miejscowy może określać m.in. przeznaczenie terenu oraz zasady jego zagospodarowania. Co ważne, obowiązujące miejscowe plany zachowują moc również w związku z reformą planowania przestrzennego.

Dlatego właściciel działki nie powinien wychodzić z założenia, że skoro inwestycja jest niewielka i znajduje się na jego prywatnym gruncie, może ją wykonać bez względu na dokumenty planistyczne.

A jeśli nie ma planu miejscowego?

Wtedy sytuacja jest bardziej skomplikowana. W przypadku inwestycji, dla której konieczne jest ustalenie sposobu zagospodarowania terenu, znaczenie może mieć decyzja o warunkach zabudowy, czyli WZ. I właśnie tutaj reforma planowania przestrzennego wprowadza bardzo istotne zmiany.

Nowy system zakłada, że plan ogólny gminy zastąpi dotychczasowe studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Plan ogólny jest aktem prawa miejscowego i obejmuje całą gminę, a w jego ramach określane są m.in. strefy planistyczne.

31 sierpnia 2026 r. ważny dla właścicieli działek

Ustawodawca przesunął termin obowiązywania dotychczasowych studiów do 31 sierpnia 2026 r. Jednocześnie wydłużono do tego dnia możliwość wydawania decyzji o warunkach zabudowy na dotychczasowych zasadach w okresie przejściowym. To bardzo ważne dla osób, które mają działki bez MPZP i planują inwestycje wymagające WZ.

Nie oznacza to jednak, że 1 września 2026 r. wszystkie decyzje WZ w Polsce przestaną być wydawane. Kluczowe będzie to, czy w konkretnej gminie obowiązuje już plan ogólny i jakie przepisy przejściowe dotyczą danego postępowania. W praktyce właściciel działki powinien więc sprawdzić sytuację we własnej gminie, a nie opierać się wyłącznie na ogólnych informacjach.

Co jeśli rolnik chce postawić basen?

Wróćmy do naszego przykładu. Rolnik ma działkę, nie ma dla niej MPZP i chce zbudować basen. Przed rozpoczęciem prac powinien sprawdzić:

• jakie jest przeznaczenie nieruchomości,
• czy dla działki obowiązuje MPZP,
• czy inwestycja wymaga decyzji o warunkach zabudowy,
• jaki jest stan prac nad planem ogólnym w jego gminie,
• jakie formalności wynikają z Prawa budowlanego.

Jeżeli basen jest elementem zagospodarowania działki związanym z istniejącym domem, może być traktowany inaczej niż samodzielna inwestycja na niezabudowanym gruncie. Nie należy więc automatycznie przenosić zasad dotyczących jednej działki na inną.

Zobacz także: Kary za nawozy naturalne w 2026 r. Najwyższa dotyczy przechowywania

Plan ogólny będzie ważny także dla terenów rolnych

Reforma ma szczególne znaczenie dla właścicieli gruntów rolnych. Plan ogólny obejmuje bowiem całą gminę, a nie tylko tereny już zabudowane. Dokument ten będzie określał strefy planistyczne i gminne standardy urbanistyczne. Może również wskazywać obszary uzupełnienia zabudowy.

Dlatego rolnik planujący w przyszłości budowę domu, budynku gospodarczego czy innego obiektu powinien interesować się tym, co znajduje się w projekcie planu ogólnego jego gminy.

Czy po 31 sierpnia będzie można dostać WZ?

To jedno z najważniejszych pytań dla właścicieli działek. Po zakończeniu okresu przejściowego możliwość wydawania nowych decyzji WZ będzie powiązana z funkcjonowaniem planu ogólnego gminy. W praktyce gmina, która nie będzie miała obowiązującego planu ogólnego, może mieć poważne ograniczenia w prowadzeniu nowych postępowań WZ. Oficjalne informacje samorządowe publikowane w sierpniu 2026 r. wskazują wprost, że w gminach, które nie uchwaliły jeszcze planu ogólnego, nowe wnioski WZ mogą być przyjmowane tylko do 31 sierpnia 2026 r. Dlatego dla rolnika planującego inwestycję na działce bez MPZP data 31 sierpnia 2026 r. może mieć bardzo praktyczne znaczenie.

Dlatego przed rozpoczęciem inwestycji warto sprawdzić nie tylko to, czy potrzebne jest pozwolenie na budowę, ale także czy planowane wykorzystanie działki jest zgodne z obowiązującymi dokumentami planistycznymi.

Co rolnik powinien zrobić teraz?

Jeżeli właściciel gospodarstwa planuje inwestycję na działce, dla której nie ma MPZP, warto:

• sprawdzić status planistyczny działki w urzędzie gminy,
• sprawdzić, czy dla nieruchomości potrzebna będzie WZ,
• dowiedzieć się, na jakim etapie jest plan ogólny gminy,
• sprawdzić projekt planu ogólnego i sposób zakwalifikowania interesującego go terenu,
• dopiero później podejmować decyzję o rozpoczęciu inwestycji.

Basen do 50 m² bez pozwolenia i zgłoszenia

Dla rolnika, który chce wybudować niewielki basen przy domu, ważna jest powierzchnia obiektu. Zgodnie z obowiązującymi przepisami przydomowy basen o powierzchni do 50 m² nie wymaga ani pozwolenia na budowę, ani zgłoszenia.

Przykładowo basen o wymiarach 3 × 6 m ma 18 m² powierzchni, a więc mieści się w ustawowym limicie. Właściciel takiego basenu nie musi zatem przechodzić procedury uzyskania pozwolenia na budowę ani dokonywać zgłoszenia tylko z tego powodu, że chce wykonać przydomowy basen.

Brak pozwolenia nie oznacza pełnej dowolności

Zwolnienie z obowiązku uzyskania pozwolenia na budowę lub dokonania zgłoszenia nie oznacza, że inwestycję można zrealizować w dowolnym miejscu i bez uwzględniania innych przepisów. Przed rozpoczęciem prac warto sprawdzić przede wszystkim, jakie zasady zagospodarowania obowiązują na konkretnej działce.

Jeżeli obowiązuje na niej miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, należy sprawdzić jego zapisy. Jeżeli planu nie ma, w określonych przypadkach znaczenie może mieć decyzja o warunkach zabudowy. Dlatego dwa baseny o identycznych wymiarach mogą znajdować się w różnej sytuacji formalnej w zależności od położenia działki i obowiązujących na jej terenie przepisów.

Co z basenem większym niż 50 m²?

Uproszczenie dotyczy basenów przydomowych o powierzchni nie większej niż 50 m². Jeżeli planowany obiekt przekracza ten limit, nie można już korzystać z tego konkretnego zwolnienia. Wtedy przed rozpoczęciem inwestycji trzeba ustalić, jaka procedura budowlana będzie wymagana dla konkretnego zamierzenia.

Źródło: Ministerstwo Rozwoju i Technologii, gov.pl, Prawo budowlane

fot. Canva AI

Podstawowe znaczenie ma art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Dlatego jeżeli gospodarstwo zostało nabyte w trakcie małżeństwa i nie ma podstaw do zaliczenia go do majątku osobistego jednego z małżonków, może być składnikiem majątku wspólnego. Nie oznacza to jednak, że każda ziemia należąca do rolnika staje się wspólna po ślubie.

Ziemia otrzymana przed ślubem to inna sytuacja

Kodeks rodzinny i opiekuńczy określa również, co należy do majątku osobistego małżonka. Wśród takich składników znajdują się m.in. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, a także określone składniki otrzymane w drodze dziedziczenia lub darowizny.

Dlatego w przypadku rozwodu trzeba prześledzić historię własności gospodarstwa. Znaczenie może mieć to, czy ziemia została kupiona przed ślubem, odziedziczona, otrzymana w darowiźnie czy nabyta już w czasie małżeństwa.

Po rozwodzie można podzielić majątek wspólny

Rozwód powoduje ustanie wspólności majątkowej. Jeżeli małżonkowie mają majątek wspólny, w tym gospodarstwo rolne, może dojść do jego podziału. Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Wynika to z art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak, że byli małżonkowie muszą dostać po połowie każdej działki. Podział majątku może zostać przeprowadzony w inny sposób, z odpowiednim rozliczeniem wartości udziałów. 

Żona może mieć udział w gospodarstwie, ale nie musi dostać ziemi

To jedna z najważniejszych kwestii dla rolników. Jeżeli gospodarstwo należy do majątku wspólnego, nie oznacza to automatycznie, że po rozwodzie ziemia zostanie fizycznie podzielona między byłych małżonków. Przy podziale można bowiem przyznać gospodarstwo jednemu z nich, a drugiego odpowiednio spłacić. Szczególne zasady dotyczące gospodarstwa rolnego wynikają z Kodeksu cywilnego.

Sąd może nie podzielić gospodarstwa na części

Kodeks cywilny przewiduje szczególne rozwiązania dla gospodarstw rolnych. Zgodnie z art. 213 Kodeksu cywilnego, jeżeli podział gospodarstwa między współwłaścicieli byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd może zastosować inne rozwiązanie. W przypadku braku zgody wszystkich współwłaścicieli znaczenie ma m.in. to, kto gospodarstwo prowadzi lub stale w nim pracuje. To właśnie dlatego „połowa gospodarstwa” nie musi oznaczać połowy hektarów.

Praca żony w gospodarstwie też może mieć znaczenie

Przy ustalaniu udziałów w majątku wspólnym przepisy nie ograniczają się wyłącznie do pieniędzy wpłacanych przez każdego z małżonków. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje, że przy ocenie stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku, uwzględnia się również osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

W przypadku rodzin rolniczych może to mieć znaczenie, jeżeli jeden z małżonków przez lata pracował w gospodarstwie, a jednocześnie zajmował się domem i dziećmi.

Zobacz także: Rząd chce pomóc oszukanym w „Czystym Powietrzu”. Dług może zostać zawieszony

A jeśli rolnik prowadził gospodarstwo przed ślubem?

Jeżeli gospodarstwo było majątkiem osobistym rolnika, sytuacja jest zasadniczo inna. Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie powoduje, że żona automatycznie staje się współwłaścicielką ziemi.

Trzeba jednak odrębnie przeanalizować ewentualne nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków. Przy podziale majątku mogą pojawić się więc dodatkowe rozliczenia. Dlatego przy gospodarstwach, które istniały jeszcze przed zawarciem małżeństwa, szczególnie ważne są dokumenty potwierdzające sposób nabycia ziemi oraz późniejsze inwestycje.

Co z budynkami i maszynami?

Podział majątku nie musi dotyczyć wyłącznie gruntów rolnych. Jeżeli do majątku wspólnego należą również budynki, maszyny czy inne składniki majątkowe, również mogą zostać uwzględnione przy rozliczeniu. Każdy składnik trzeba jednak ocenić osobno. Nie można automatycznie przyjąć, że wszystko, co znajduje się na terenie gospodarstwa, jest majątkiem wspólnym.

Najważniejsza zasada dla rolnika

W sprawie rozwodowej nie warto posługiwać się prostym stwierdzeniem: „ziemia jest na męża, więc żonie nic się nie należy” albo odwrotnie – „jesteśmy małżeństwem, więc żona dostaje połowę ziemi”.

Rozwiązanie sytuacji zależy przede wszystkim od tego:

• kiedy gospodarstwo zostało nabyte,
• w jaki sposób zostało nabyte,
• czy weszło do majątku wspólnego czy osobistego,
• jakie były nakłady każdego z małżonków,
• czy gospodarstwo można podzielić bez naruszenia zasad prawidłowej gospodarki rolnej,
• kto prowadził gospodarstwo i stale w nim pracował.

W praktyce więc żona rolnika może mieć prawo do udziału w majątku związanym z gospodarstwem po rozwodzie, ale nie oznacza to automatycznie prawa do połowy ziemi. Ostateczny sposób rozliczenia zależy od konkretnego stanu prawnego i majątkowego gospodarstwa.

Źródło: Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks cywilny 

fot. Katarzyna Sierszeńska/edytor

– Pies jest partnerem, nie narzędziem. O jego zdrowie, bezpieczeństwo i dobrostan człowiek odpowiada przez całe życie – podkreśla Wacław Matysek, p.o. rzecznika Polskiego Związku Łowieckiego.

Każdy pies ma inne potrzeby

Określenie „pies myśliwski” obejmuje wiele ras, które różnią się wyglądem, temperamentem i sposobem pracy. Wyżły są czujne i zwykle chętnie współpracują z człowiekiem. Retrievery dobrze czują się w wodzie i lubią aportowanie. Płochacze są energiczne i dynamiczne, natomiast posokowce oraz psy gończe słyną z wytrwałości i znakomitego węchu.

Podobne różnice widać wśród psów spotykanych na gospodarstwach. Jeden będzie doskonałym stróżem, inny sprawdzi się przy stadzie, a jeszcze inny najlepiej odnajdzie się jako spokojny towarzysz rodziny.

Dlatego wybór psa nie powinien zależeć wyłącznie od wyglądu, mody czy dostępności szczenięcia. Trzeba uwzględnić jego wielkość, temperament, zapotrzebowanie na ruch i predyspozycje, a także możliwości opiekuna.

– Pies myśliwski nie staje się dobrym towarzyszem wyłącznie dzięki rasie czy rodowodowi. O relacji decyduje codzienna praca: cierpliwe szkolenie, konsekwencja, ruch i zaufanie – mówi Matysek.

Pies potrzebuje zajęcia

Czworonóg, który całymi dniami pozostaje bez zajęcia, może zacząć szukać własnych sposobów na spożytkowanie energii. Szczekanie, kopanie, ucieczki czy niszczenie przedmiotów często nie wynikają ze „złego charakteru”, lecz z nudy, frustracji i braku kontaktu z człowiekiem.

W przypadku psów użytkowych szczególnie ważna jest codzienna aktywność dopasowana do ich możliwości. Nie zawsze musi oznaczać wielogodzinny wysiłek. Równie wartościowe mogą być spokojne spacery, tropienie, ćwiczenia węchowe, aportowanie czy nauka posłuszeństwa.

Najlepsze efekty przynoszą krótkie, regularne treningi. Pies uczy się wtedy koncentracji, reagowania na opiekuna i odpoczywania po pracy. To ważne również na gospodarstwie, gdzie zwierzę musi umieć zachować spokój wśród ludzi, maszyn i innych zwierząt.

– Niewykorzystana energia może prowadzić do frustracji i trudnych zachowań. Systematyczna praca jest ważniejsza niż okazjonalny, bardzo intensywny wysiłek – przypominają kynolodzy.

Stróż gospodarstwa

W wielu gospodarstwach pies nadal pełni tradycyjną funkcję stróża. Jego obecność może odstraszać intruzów i ostrzegać gospodarzy przed nieznanymi osobami. Pies szybko reaguje również na nietypowe odgłosy, ruch w pobliżu zabudowań czy obecność dzikich zwierząt. Dobry stróż powinien jednak być nauczony reagowania na polecenia. Samo szczekanie nie wystarczy. Ważne, aby pies potrafił odróżnić sytuację wymagającą czujności od codziennego ruchu domowników, pracowników, sąsiadów czy dostawców.

Nie wolno również pozostawiać go bez kontroli przy drodze, maszynach i zwierzętach gospodarskich. Pies powinien mieć bezpieczne miejsce, dostęp do wody, schronienie oraz możliwość odpoczynku. Łańcuch nie może zastępować opieki i codziennego kontaktu.

Pomocnik przy stadzie

Niektóre psy doskonale odnajdują się przy zwierzętach gospodarskich. Mogą pomagać w przemieszczaniu stada, pilnowaniu jego granic i reagowaniu na oddalające się sztuki. Takiej pracy nie można jednak pozostawić wyłącznie instynktowi. Pies musi stopniowo poznawać zwierzęta, uczyć się spokojnego zachowania i reagowania na komendy. Nieumiejętne prowadzenie może spowodować stres w stadzie, pogorszyć dobrostan zwierząt, a nawet doprowadzić do wypadku.

Ważne jest również, aby pies nie traktował zwierząt jak obiektu pogoni. Pasterz powinien współpracować z gospodarzem, a nie samodzielnie „polować” na stado. Wymaga to cierpliwego szkolenia i konsekwencji.

Towarzysz codziennej pracy

Na wsi pies często uczestniczy w codziennym życiu rodziny. Towarzyszy gospodarzowi podczas spaceru po polach, obserwuje pracę w gospodarstwie, czeka przy domu i odpoczywa razem z domownikami. Ta obecność ma znaczenie nie tylko praktyczne. Pies buduje więź z człowiekiem, uczy się jego rytmu dnia i reaguje na emocje opiekuna. Dla wielu osób jest pełnoprawnym członkiem rodziny.

Wspólna praca i aktywność wzmacniają relację. Pies, który ma kontakt z właścicielem, zna swoje zadania i otrzymuje jasne zasady, zwykle lepiej funkcjonuje zarówno na podwórzu, jak i w domu.

Węch i aktywność

Naturalne zdolności psa można rozwijać także poza pracą użytkową. Dobrym sposobem są spacery, podczas których zwierzę może spokojnie poznawać otoczenie. Węszenie pozwala mu zbierać informacje, rozładowuje napięcie i angażuje umysł. Pomocne są również nosework, tropienie sportowe, aportowanie, ćwiczenia posłuszeństwa i pływanie. Aktywność należy jednak dobierać do wieku, kondycji i stanu zdrowia psa. Szczenięta, psy starsze i zwierzęta z problemami ortopedycznymi wymagają szczególnej ostrożności.

Latem trzeba pamiętać o wodzie i ochronie przed przegrzaniem. Intensywny wysiłek w upalne dni może być dla psa niebezpieczny. Po spacerze warto sprawdzić łapy, sierść i skórę, zwłaszcza jeśli zwierzę poruszało się po wysokiej trawie lub terenach leśnych.

Nauka bezpieczeństwa

Każdy pies powinien znać podstawowe zasady: przywołanie, spokojne chodzenie na smyczy, reagowanie na imię i akceptowanie kontaktu z człowiekiem. Na gospodarstwie szczególne znaczenie ma nauka poruszania się w pobliżu maszyn, samochodów, dzieci i zwierząt.

Ważna jest także socjalizacja. Pies powinien stopniowo poznawać różne osoby, miejsca, dźwięki i sytuacje. Dzięki temu łatwiej zachowa spokój podczas wizyty weterynarza, podróży czy pracy w nowym miejscu.

Szkolenie nie powinno opierać się na strachu. Najlepsze efekty daje konsekwencja, nagradzanie właściwych zachowań i budowanie zaufania.

Odpowiedzialność każdego dnia

Związek Kynologiczny w Polsce oraz Polski Związek Łowiecki rozwijają kynologię poprzez szkolenia, warsztaty, próby i konkursy pracy oraz wydarzenia dla przewodników. Ich celem jest nie tylko ocena predyspozycji psów, lecz także wymiana wiedzy dotyczącej bezpiecznego prowadzenia, szkolenia i dobrostanu.

Międzynarodowy Dzień Psa jest dobrą okazją, aby przypomnieć, że opieka nad czworonogiem nie kończy się na zapewnieniu mu budy i miski. Obejmuje również żywienie, profilaktykę weterynaryjną, ruch, odpoczynek, szkolenie i ochronę przed zagrożeniami. Na wsi pies nadal może być stróżem, pasterzem i pomocnikiem. Najważniejszą rolę pełni jednak jako partner człowieka – wierny, uważny i obecny każdego dnia.

– Pies to zwierzę o konkretnych potrzebach. Za jego zdrowie, bezpieczeństwo i dobrostan człowiek odpowiada przez całe życie – podsumowuje Wacław Matysek.

Wszystkim wiejskim burkom składamy życzenia;) 

Kominek musi spełniać wymogi ekoprojektu

Na Mazowszu obowiązują konkretne wymagania dotyczące kominków i sposobu ich użytkowania. Zgodnie z obowiązującą na Mazowszu uchwałą antysmogową od 11 listopada 2017 r. można instalować wyłącznie kominki spełniające wymagania ekoprojektu, czyli normy określone w unijnym rozporządzeniu dotyczącym miejscowych ogrzewaczy pomieszczeń na paliwo stałe. Jeszcze ważniejsza data to 1 stycznia 2023 r. Od tego dnia nie można użytkować kominków, które nie spełniają wymagań ekoprojektu. Wyjątkiem są urządzenia wyposażone w rozwiązania ograniczające emisję pyłu do poziomu wymaganego przez przepisy. Właściciel kominka powinien więc mieć dokumentację producenta potwierdzającą spełnienie wymagań ekoprojektu. Dotyczy to zarówno nowych urządzeń, jak i kominków, które były już używane przed wejściem w życie obowiązujących przepisów.

Nie każde palenie drewnem jest dozwolone

Sam fakt, że kominek spełnia wymagania techniczne, nie oznacza jednak, że można korzystać z niego bez żadnych ograniczeń. Na Mazowszu obowiązują również zasady dotyczące jakości powietrza. W okresach, gdy występują określone poziomy zagrożenia zanieczyszczeniem powietrza, korzystanie z dodatkowych źródeł ciepła na paliwa stałe może być ograniczone lub zakazane. Dotyczy to sytuacji, gdy budynek ma więcej niż jedno źródło ogrzewania. Jeżeli oprócz kominka dostępne jest inne źródło – np. elektryczne, gazowe, ciekłe albo określone źródło energii odnawialnej – podczas trwania odpowiedniego powiadomienia należy korzystać z tych źródeł zamiast urządzenia na paliwo stałe.

Co podczas dni smogowych?

W aktualnych przepisach przewidziano różne poziomy ograniczeń. Przy poziomie 1 – żółtym obowiązuje ograniczenie korzystania ze źródeł ciepła na paliwa stałe w opisanych wyżej przypadkach. Przy poziomach 2 – pomarańczowym oraz 3 – czerwonym obowiązuje zakaz ich użytkowania. Ograniczenia nie mają zastosowania w przypadku awarii podstawowego źródła ogrzewania, którego można używać zgodnie z zasadami określonymi w przepisach. Oznacza to, że nawet jeśli właściciel ma sprawny i zgodny z ekoprojektem kominek, w określonych sytuacjach nie może go używać jako dodatkowego źródła ciepła.

– Ograniczenie/zakaz dotyczy sytuacji, gdy w takim budynku poza źródłami energii odnawialnej (z wyłączeniem źródeł na biomasę drzewną), źródłami elektrycznymi, źródłami opalanymi paliwami ciekłymi lub źródłami opalanymi paliwami gazowymi, jako źródła dodatkowe użytkowane są źródła opalane paliwami stałymi (w tym węglem kamiennym, biomasą drzewną). W trakcie trwania powiadomienia nie należy wykorzystywać źródeł ciepła na paliwo stałe. W tym czasie należy wykorzystywać zainstalowane w budynku źródła energii odnawialnej (z wyłączeniem źródeł na biomasę drzewną), źródła elektryczne, źródła opalane paliwami ciekłymi lub źródła opalane paliwami gazowymi – podkreśla rzecznik prasowy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.

Mokrego drewna do kominka nie wolno wrzucać

Przepisy dotyczą również paliwa. W kominku nie wolno spalać drewna o wilgotności przekraczającej 20 proc. Nie można również wykorzystywać urządzenia do spalania odpadów.

To istotne podczas kontroli. Niezastosowanie się do obowiązujących wymagań może skutkować mandatem. – Należy pamiętać, że od 1 stycznia 2023 roku nie można użytkować kominków, które nie spełniają wymagań ekoprojektu. Użytkownik kominka podczas kontroli powinien posiadać dokumentację producenta potwierdzającą spełnienie wymagań ekoprojektu dla kontrolowanego urządzenia. Dotyczy to zarówno nowych urządzeń, jak i tych eksploatowanych już przed wejściem w życie uchwały. Należy również pamiętać, że w kominkach nie wolno spalać drewna o wilgotności powyżej 20% (mokrego drewna) oraz odpadów, niezastosowanie się do przepisów może skutkować otrzymaniem przez osobę kontrolowaną mandatu – podaje Biuro Prasowe Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.

Jak sprawdzić, czy kominek spełnia wymagania?

Najważniejszym dowodem jest dokumentacja producenta potwierdzająca zgodność urządzenia z wymaganiami ekoprojektu. Warto więc sprawdzić "papiery" posiadanego kominka, szczególnie jeśli urządzenie zostało zamontowane kilka lub kilkanaście lat temu. Brak odpowiednich parametrów urządzenia może oznaczać konieczność jego modernizacji, np. poprzez zastosowanie rozwiązania ograniczającego emisję pyłu do wymaganego poziomu.

– Obecnie właściciele domów na Mazowszu muszą przede wszystkim dostosować urządzenia grzewcze do wymogów ekoprojektu oraz przestrzegać terminów wymiany kotłów klasy 3 i 4 oraz pozaklasowych. Ważnym elementem jest również termomodernizacja domów w celu zapewnienia mniejszego zużycia energii do ogrzewania budynków. Obecnie w województwie mazowieckim nie planuje się wprowadzenia całkowitego zakazu spalania drewna, przy czym nie można wykluczyć dalszych zmian legislacyjnych, jeżeli wyniki rocznej oceny jakości powietrza oraz wymagania krajowe i/lub unijne będą wskazywały na potrzebę zaostrzenia lub modyfikacji obowiązujących regulacji – analizuje Biuro Prasowe Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.

Zobacz także: Jak długo należy suszyć drewno opałowe, aby osiągnęło optymalną wilgotność – kiedy nadaje się do pieca?

Trzeba przy tym rozróżnić dwie kwestie. Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego odpowiada za realizację i monitorowanie przepisów wynikających z uchwał antysmogowych. Natomiast zgodność obiektu budowlanego z wymaganiami technicznymi oceniają właściwe organy administracji architektoniczno-budowlanej i nadzoru budowlanego.

Czy Mazowsze zakaże palenia drewnem?

Na razie nie ma planów wprowadzenia całkowitego zakazu spalania drewna na Mazowszu. Obecnie nie są również prowadzone prace nad kolejną nowelizacją uchwały antysmogowej.

Do końca 2026 r. obowiązuje natomiast program ochrony powietrza przyjęty uchwałą Sejmiku Województwa Mazowieckiego nr 115/20 z 8 września 2020 r., zaktualizowany uchwałą nr 204/23 z 21 listopada 2023 r.  W przyszłości przepisy mogą się jednak zmienić. Wpływ na to będą miały m.in. wyniki kolejnych ocen jakości powietrza oraz zmiany przepisów krajowych i unijnych.

– Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, przyjęcie nowego programu ochrony powietrza będzie zależało od wyników kolejnej oceny jakości powietrza. Jeśli chodzi o uchwałę antysmogową to obecnie nie są prowadzone prace nad jej kolejną nowelizacją. Jednakże planowane są zmiany legislacyjne w zakresie przepisów o jakości powietrza (m.in. implementacja Dyrektywy AAQD), które mogą wprowadzić dodatkowe obowiązki dla organów administracji. Należy dodać, że dyrektywa AAQD wprowadza znacznie zaostrzone normy jakości powietrza, a więc należy się spodziewać, że będzie konieczność podjęcia działań naprawczych w zakresie ochrony powietrza – podaje Biuro Prasowe Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.

Co właściciel domu powinien zrobić?

Właściciel domu z kominkiem na Mazowszu powinien przede wszystkim sprawdzić:

• czy urządzenie spełnia wymagania ekoprojektu,
• czy posiada dokumentację producenta potwierdzającą jego zgodność,
• czy spalane drewno ma wilgotność nie większą niż 20 proc.,
• czy w kominku nie są spalane odpady,
• czy w danym okresie nie obowiązuje ograniczenie lub zakaz korzystania z dodatkowego źródła ciepła na paliwo stałe.

Na dziś nie ma na Mazowszu całkowitego zakazu palenia drewnem w kominkach. Nie oznacza to jednak pełnej swobody ich użytkowania – kluczowe są wymagania ekoprojektu, jakość stosowanego drewna oraz czasowo obowiązujące ograniczenia związane z jakością powietrza.

Źródło: odpowiedzi z Biura Prasowego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.

fot. Canva AI

Jednym z najważniejszych parametrów drewna opałowego jest jego wilgotność. Lasy Państwowe wskazują, że dobrze wysuszone drewno powinno mieć około 20 proc. wilgotności. Przy takim poziomie pali się ono efektywniej, a podczas spalania powstaje mniej dymu i sadzy. W praktyce nie warto więc kierować się wyłącznie tym, jak długo drewno leży w stosie. Znacznie ważniejsze jest sprawdzenie jego rzeczywistej wilgotności.

Świeżo pozyskane drewno może zawierać nawet 50–70 proc. wody, dlatego jego wartość opałowa jest znacznie niższa niż opału odpowiednio wysuszonego.

Sezonowanie drewna: rok to minimum, ale nie dla każdego gatunku

Jak długo powinno więc leżeć drewno? Lasy Państwowe zalecają, aby drewno opałowe sezonować co najmniej rok. W przypadku niektórych gatunków potrzeba jednak więcej czasu. Twarde drewno liściaste, takie jak dąb, buk czy grab, może wymagać nawet około dwóch lat sezonowania.

W materiałach Nadleśnictwa Jarocin podano orientacyjnie, że sezonowanie może trwać 6–12 miesięcy, ale w przypadku twardych gatunków może wydłużyć się nawet do około 24 miesięcy. Nie ma więc jednej sztywnej reguły, że każde drewno po 12 miesiącach będzie już gotowe do spalenia.

Dąb, buk i grab potrzebują więcej czasu

Gatunek drewna ma duże znaczenie dla tempa jego wysychania. Twarde gatunki liściaste, które są często wybierane jako opał ze względu na dobre właściwości energetyczne, potrzebują zwykle więcej czasu.

Dąb, buk i grab warto sezonować około 18–24 miesięcy. Z kolei w przypadku drewna iglastego czy osiki proces może być krótszy – w zestawieniu opublikowanym przez Lasy Państwowe wskazano w przybliżeniu 6–12 miesięcy. To oczywiście wartości orientacyjne. Na rzeczywisty czas suszenia wpływają również warunki, w jakich drewno jest przechowywane.

Drewno trzeba najpierw pociąć i połupać

Rolnik, który kupuje drewno opałowe w wałkach, powinien pamiętać, że samo pozostawienie dużych kawałków nie zapewni szybkiego wysuszenia. Lasy Państwowe zalecają, aby drewno przeznaczone do sezonowania pociąć na odpowiednią długość i połupać. Dzięki temu zwiększa się powierzchnia, przez którą odprowadzana jest wilgoć. Dopiero tak przygotowane szczapy należy ułożyć w miejscu, w którym będą miały dobre warunki do wysychania.

Gdzie najlepiej suszyć drewno?

Najważniejsze są przewiew i ochrona przed opadami. Drewno powinno być składowane w suchym, dobrze wentylowanym miejscu. Nie należy natomiast szczelnie owijać całego stosu folią czy szczelną plandeką. Lasy Państwowe zwracają uwagę, że dla wysychania opału bardzo ważna jest swobodna cyrkulacja powietrza.

Dobrze sprawdzi się zatem zadaszona wiata, drewutnia albo przewiewne miejsce pod odpowiednim zadaszeniem. Warto również zadbać o to, aby drewno nie leżało bezpośrednio na wilgotnym podłożu. Stos powinien umożliwiać przepływ powietrza także od dołu.

Nie tylko czas, ale przede wszystkim wilgotność

Dwa stosy drewna przechowywane przez taki sam okres mogą mieć zupełnie inną wilgotność. Jeden może być już gotowy do palenia, podczas gdy drugi nadal będzie zbyt mokry.

Dlatego przed wykorzystaniem opału warto sprawdzić jego wilgotność wilgotnościomierzem do drewna. Lasy Państwowe wskazują takie urządzenia jako prosty sposób kontroli stopnia wysuszenia opału. Za praktyczny cel można przyjąć około 20 proc. wilgotności lub mniej. W materiałach Nadleśnictwa Jarocin jako idealny zakres podano 15–20 proc.

Zobacz także: Ile kosztuje drewno opałowe do gospodarstwa?

Co się dzieje, gdy palimy mokrym drewnem?

Zbyt wilgotne drewno nie jest dobrym paliwem. Część energii powstającej podczas spalania zostaje wykorzystana na odparowanie wody zamiast na ogrzewanie budynku. W efekcie mokry opał gorzej się pali, daje więcej dymu i sprzyja powstawaniu sadzy. Lasy Państwowe zwracają również uwagę, że spalanie niedosuszonego drewna może powodować osadzanie się zanieczyszczeń w przewodzie kominowym.

Dla gospodarstwa oznacza to nie tylko gorsze wykorzystanie kupionego lub własnego opału, ale również konieczność większej dbałości o urządzenie grzewcze i komin.

Najlepiej przygotować drewno z wyprzedzeniem

Jeżeli rolnik kupuje świeże drewno opałowe, nie powinien zakładać, że będzie ono gotowe do spalenia tej samej zimy. Bezpieczniej przygotować zapas z wyprzedzeniem i dać drewnu co najmniej jeden pełny sezon na wyschnięcie.

W przypadku dębu, buka czy grabu warto planować zapas nawet na dwa sezony. Lasy Państwowe wskazują bowiem, że te gatunki mogą potrzebować około dwóch lat, aby osiągnąć odpowiedni stopień wysuszenia. Cel przed spalaniem to ok. 15–20% wilgotności. Wartości są orientacyjne – o gotowości drewna do palenia najlepiej zdecydować na podstawie pomiaru wilgotności, a nie wyłącznie wieku opału.

Źródła: Materiały Lasów Państwowych, w tym strony internetowe Nadleśnictwa Czerniejewo, Poznań, Spała, Jarocin i Turek, „Głos Lasu”, nr 7–8 (648), lipiec–sierpień 2025, artykuł „O zimie pomyśl latem”, s. 70–71, Lasy Państwowe.

fot. Dorota Kolasińska

9 lipca 2026 r. rozpoczęła się rekrutacja do 25. edycji Programu Stypendiów Pomostowych. W tegorocznym naborze maturzyści mogą ubiegać się o 10 tys. zł wsparcia na pierwszy rok studiów. Pieniądze są wypłacane w ratach przez 10 miesięcy. Program jest skierowany przede wszystkim do młodych ludzi pochodzących ze wsi i małych miast, dla których koszty rozpoczęcia studiów mogą stanowić poważne obciążenie dla rodzinnego budżetu. 

10 tys. zł stypendium dla młodych ze wsi: ruszył nabór na rok akademicki 2026/2027. Kto może dostać stypendium?

O stypendium mogą ubiegać się tegoroczni maturzyści, którzy spełnią określone warunki. Kandydat musi:

• ukończyć liceum, technikum lub szkołę branżową II stopnia i zdać maturę w 2026 r.;
• zostać przyjętym na I rok stacjonarnych studiów I stopnia lub jednolitych studiów magisterskich na publicznej uczelni akademickiej w Polsce;
• pochodzić ze wsi lub miasta liczącego do 20 tys. mieszkańców;
• pochodzić z rodziny, w której miesięczny dochód na osobę w czerwcu 2026 r. nie przekroczył 3124 zł brutto;
• osiągnąć odpowiedni wynik na maturze – wymagane jest minimum 100 punktów według zasad określonych w programie.

Samo spełnienie tych warunków nie wystarczy. Kandydat musi dodatkowo spełnić jeden z trzech warunków dotyczących osiągnięć, sytuacji rodzinnej lub rekomendacji.

Ważne, z jakiej rodziny pochodzi maturzysta

O stypendium mogą ubiegać się m.in. osoby, które są członkami rodziny wielodzietnej, czyli rodziny wychowującej co najmniej troje dzieci. Program obejmuje również wychowanków rodzin zastępczych oraz państwowych domów dziecka, w tym osoby usamodzielnione.

Drugą drogą jest posiadanie statusu finalisty ogólnopolskiej olimpiady przedmiotowej w szkole średniej. Kandydat może także ubiegać się o stypendium na podstawie rekomendacji lokalnej organizacji pozarządowej uczestniczącej w tegorocznej edycji programu.

Rolnicze rodziny mogą spełnić kryteria

Dla rodzin prowadzących gospodarstwa rolne szczególnie istotne będą kryteria dotyczące miejsca zamieszkania, dochodu oraz wielodzietności. Pochodzenie ze wsi jest jednym z podstawowych warunków udziału w programie, ale samo zamieszkanie na wsi nie gwarantuje otrzymania stypendium. Kandydat musi spełnić również pozostałe wymagania, w tym dotyczące wyniku matury i jednego z dodatkowych kryteriów. Przed złożeniem wniosku warto więc dokładnie sprawdzić sposób wyliczenia dochodu oraz punktów z matury.

zobacz także: UE chce zatrzymać młodych na wsi. Tak inne kraje walczą o następców gospodarstw

Stypendium to nie tylko pieniądze

Program oferuje studentom więcej niż samo wsparcie finansowe. Stypendysta otrzymuje 10 tys. zł wypłacanych przez 10 miesięcy, ale może również korzystać z warsztatów, szkoleń i konferencji rozwijających kompetencje przydatne na rynku pracy.

W trakcie roku akademickiego stypendyści uczestniczą również w wolontariacie w ramach programu PROJEKTOR. Polega on na prowadzeniu zajęć dla dzieci ze szkół podstawowych w małych miejscowościach.

Wsparcie można otrzymać także na kolejnych latach

Stypendium na pierwszy rok może być początkiem dłuższego korzystania z oferty programu. Studenci osiągający dobre wyniki w nauce mogą ubiegać się o stypendia na II, III i IV rok studiów. Dostępne są również stypendia językowe oraz możliwość udziału w stażach zagranicznych. Co ważne, osoba, która zostanie stypendystą pomostowym na pierwszym roku, pozostaje w programie do końca studiów. Oferta rozwojowa jest dla niej dostępna także wtedy, gdy w danym roku nie pobiera stypendium.

10 tys. zł na pierwszy rok studiów: do kiedy można złożyć wniosek?

Rekrutacja do 25. edycji Programu Stypendiów Pomostowych na rok akademicki 2026/2027 rozpoczęła się 9 lipca i potrwa do 17 sierpnia 2026 r.

Maturzyści zainteresowani wsparciem powinni przed złożeniem wniosku sprawdzić wszystkie kryteria oraz przygotować dokumenty potwierdzające spełnienie warunków. Wniosek można złożyć przez internet w systemie rekrutacyjnym Programu Stypendiów Pomostowych. Złóż wniosek o stypendium

Źródło: strona Programu Stypendiów Pomostowych

fot. Canva AI

• sosny wynosi 355,47 zł/m³ brutto,
• świerka 367,77 zł/m³,
• jodły 375,15 zł/m³.

Przy samowyrobie stawki są niższe i wynoszą odpowiednio 281,67 zł, 293,97 zł i 301,35 zł/m³.

Ile kosztuje drewno opałowe w sierpniu 2026 – inne przykładowe cenniki

Nadleśnictwo Lębork, cennik od 6.07.2026:

• iglaste: 172,20 zł/m³,
• brzoza/dąb/klon/jawor/czereśnia: 209,10 zł/m³,
• wiąz/jesion/akacja: 227,55 zł/m³,
• buk/grab: 239,85 zł/m³,
• pozostałe liściaste: 172,20 zł/m³.

Nadleśnictwo Przedborów:

• sosna/świerk/jodła/modrzew/daglezja: 166,05 zł/m³,
• dąb/buk/grab/jesion/akacja: 233,70 zł/m³,
• dąb czerwony/brzoza/olsza/klon/jawor/wiąz: 202,95 zł/m³,
• czeremcha/kasztanowiec/lipa/osika/topola/wierzba/grusza: 166,05 zł/m³.

Ile kosztuje drewno opałowe w sierpniu 2026 roku?

Ceny drewna na OLX również są mocno zróżnicowane. W ofertach można znaleźć przede wszystkim drewno opałowe S2A w wałkach o długości 2,5 m. Przykładowo za buk sprzedawcy oczekują około 270 zł/mp, podobnie wyceniany jest dąb. Brzoza kosztuje około 240 zł/mp, natomiast sosna – około 180 zł/mp.

Wśród ogłoszeń można znaleźć również tańsze propozycje, np. suche drewno sosnowe w wałkach o długości 1 m za około 130 zł/mp. Warto pamiętać, że na ostateczną cenę wpływa nie tylko gatunek i długość drewna, ale również jego wilgotność oraz sposób przygotowania. Sprzedawcy często oferują także transport wraz z rozładunkiem, co może być dodatkowym atutem, ale czasami jest wliczone w cenę, a czasami stanowi osobną opłatę.

Zobacz także: Ile kosztuje drewno opałowe w 2026 roku? Który gatunek najbardziej się opłaca?

Ile trzeba zapłacić za drewno z prywatnego składu?

Drewno kupowane w prywatnych składach jest wyraźnie droższe od surowca sprzedawanego bezpośrednio przez nadleśnictwa. Wynika to m.in. z tego, że w składach można kupić drewno już pocięte, połupane i wysuszone, często gotowe do wykorzystania w piecu lub kominku.

Ceny drewna opałowego w prywatnych składach w Polsce są mocno zróżnicowane. Na ostateczną kwotę wpływa przede wszystkim gatunek drewna, jego wilgotność, długość wałków lub szczap, sposób przygotowania oraz region kraju. Inaczej wyceniane będzie drewno świeże w wałkach, a inaczej suche, pocięte i gotowe do wykorzystania w kotle czy piecu.

Na podstawie dostępnych ofert można przyjąć, że drewno iglaste, takie jak sosna czy świerk, kosztuje najczęściej około 300–550 zł za metr przestrzenny, natomiast za brzozę, olchę czy inne gatunki liściaste trzeba zwykle zapłacić około 350–650 zł/mp. W przypadku suchego, dobrze przygotowanego drewna twardego – przede wszystkim dębu, buka czy grabu – ceny mogą sięgać około 700–800 zł/mp, szczególnie gdy drewno jest pocięte, ułożone i gotowe do spalania.

Nie są to jednak sztywne ceny obowiązujące w całym kraju. W niektórych regionach można znaleźć tańsze drewno, zwłaszcza kupując większą ilość, drewno w dłuższych wałkach lub bez dodatkowej usługi cięcia i układania. Z kolei za drewno suche, sezonowane i dostarczone bezpośrednio do gospodarstwa trzeba zapłacić więcej. Tańsze może być drewno świeże, które wymaga jednak dalszego sezonowania. 

W ofertach prywatnych sprzedawców pojawiają się ceny około 200–300 zł za jednostkę sprzedaży, w zależności od gatunku, regionu i sposobu przygotowania drewna. Na Mazowszu w lipcu 2026 r. można było znaleźć m.in. oferty świeżej brzozy w cenie około 250 zł, a drewno w wałkach bywało oferowane jeszcze taniej. Cena gotowego, suchego drewna opałowego jest zazwyczaj wyższa.

Prywatne składy często podają ceny za metr przestrzenny (mp), podczas gdy nadleśnictwa posługują się przede wszystkim metrem sześciennym (m³). Nie są to jednostki równoważne, dlatego ceny trzeba porównywać ostrożnie. Warto wiedzieć, że metr sześcienny zawiera więcej samego drewna niż metr przestrzenny.

Ostateczna stawka surowca zależy od gatunku, wilgotności drewna, długości szczap, sposobu przygotowania oraz tego, czy w cenę wliczony jest transport.

Źródło: OLX/nadleśnictwa/składy drewna

Fot: Dorota Kolasińska

W okresie letnim zużycie wody gwałtownie wzrasta. Jednocześnie długotrwały brak opadów i wysokie temperatury powodują obniżenie wydajności ujęć wody. W efekcie w niektórych miejscowościach dochodzi do spadków ciśnienia w sieci wodociągowej.

Dlatego samorządy wprowadzają czasowe ograniczenia dotyczące korzystania z wody z gminnych wodociągów do celów innych niż podstawowe potrzeby mieszkańców.

Zakaz podlewania: w tych gminach obowiązują ograniczenia

Jednym z przykładów jest gmina Powidz, gdzie zakaz korzystania z wody wodociągowej do podlewania ogrodów przydomowych, ogrodów działkowych, terenów zielonych, czy napełniania basenów obowiązuje do 15 września 2026 roku.

Ograniczenia są bardzo rygorystyczne:

• od poniedziałku do czwartku obowiązują w godzinach 7:00–22:00,
• od piątku do niedzieli zakaz obowiązuje przez całą dobę.

Podobne decyzje podjęły również np. gmina Kamienica Polska oraz gmina Kowal, które także wprowadziły ograniczenia w korzystaniu z wody z sieci wodociągowej.

Zakaz podlewania: czego najczęściej dotyczą zakazy?

Choć szczegółowy zakres ograniczeń zależy od decyzji konkretnego samorządu, najczęściej zakazy obejmują:

• podlewanie ogrodów, trawników i działek,
• podlewanie upraw ozdobnych,
• napełnianie przydomowych basenów,
• mycie samochodów i innych pojazdów,
• napełnianie oczek wodnych oraz fontann.

Ograniczenia dotyczą zazwyczaj wyłącznie wody pobieranej z gminnej sieci wodociągowej.

Przeczytaj także: Podatek rolny: od odsetek do egzekucji. Co grozi za brak zapłaty?

Co to oznacza dla rolników?

Dla gospodarstw rolnych korzystających z własnych studni lub innych legalnych ujęć wody zakazy nie muszą oznaczać ograniczeń w prowadzeniu działalności. Problem mogą jednak odczuć rolnicy, którzy wykorzystują wodę z gminnego wodociągu do podlewania niewielkich upraw, sadów przydomowych czy pielęgnacji terenów wokół gospodarstwa.

Każdorazowo warto sprawdzić treść zarządzenia wydanego przez wójta lub burmistrza, ponieważ zakres zakazu może różnić się w zależności od gminy.

Przed użyciem wody sprawdź komunikaty swojej gminy

Zakazy mają charakter lokalny i nie obowiązują w całym kraju. Każda gmina samodzielnie określa termin ich wprowadzenia, czas obowiązywania oraz zakres ograniczeń.

Jeżeli planujesz podlewanie ogrodu, napełnienie basenu lub inne prace wymagające dużego zużycia wody z wodociągu, warto wcześniej sprawdzić komunikaty urzędu gminy lub lokalnego przedsiębiorstwa wodociągowego. Pozwoli to uniknąć niepotrzebnych problemów i ewentualnych konsekwencji związanych z naruszeniem obowiązujących ograniczeń.

Źródło: komunikaty wybranych gmin

fot. Canva AI

Okres zbioru zbóż jest dla wielu gospodarstw najbardziej intensywnym momentem w całym roku. O powodzeniu prac decydują często godziny, a nawet pogoda z jednego dnia. Rolnicy pracują od świtu do późnego wieczora, a w razie potrzeby również nocą. Taki wysiłek wiąże się jednak z rosnącym zagrożeniem. Zmęczenie, stres, presja czasu i wysokie temperatury obniżają koncentrację, zwiększając ryzyko błędów, które podczas pracy z ciężkimi maszynami mogą mieć tragiczne skutki.

Każdego roku dochodzi do wypadków podczas obsługi kombajnów, pras, ciągników czy przyczep. Część z nich kończy się ciężkimi obrażeniami, a nawet śmiercią. KRUS przypomina o bardzo ważnych zasadach, dzięki którym żniwa mogą przebiec spokojniej i bezpieczniej. 

Przed wyjazdem w pole należy sprawdzić maszyny

Bezpieczne żniwa zaczynają się jeszcze przed uruchomieniem silnika. Przegląd techniczny sprzętu pozwala wykryć usterki, które w czasie pracy mogłyby doprowadzić do awarii lub wypadku.

Przed rozpoczęciem zbiorów warto:

• skontrolować stan kombajnu, ciągników, pras i przyczep,
• sprawdzić hamulce, oświetlenie oraz instalację elektryczną,
• wymienić zużyte filtry, paski, oleje i inne elementy eksploatacyjne,
• upewnić się, że wszystkie osłony ruchomych części są zamontowane i nie zostały usunięte.

Nawet drobna usterka może podczas intensywnej pracy doprowadzić do poważnych konsekwencji.

Dobra organizacja ułatwia bezpieczną pracę

Bezpieczeństwo zależy nie tylko od sprawnego sprzętu, ale również od właściwego zaplanowania całych żniw. Przed rozpoczęciem zbiorów warto ustalić kolejność koszenia pól, przygotować miejsca magazynowania ziarna, sprawdzić gotowość suszarni oraz zaplanować transport płodów rolnych. Pomocne jest również śledzenie prognoz pogody i wcześniejsze uzgodnienie warunków sprzedaży zboża ze skupami. Dobrze przygotowany plan pozwala ograniczyć nerwowe decyzje podejmowane pod presją czasu.

Nie należy lekceważyć zmęczenia

Jednym z najczęstszych powodów wypadków podczas żniw jest przemęczenie operatorów maszyn. Kilkanaście godzin pracy w wysokiej temperaturze powoduje spadek koncentracji i wydłuża czas reakcji. Dlatego warto pamiętać o regularnych przerwach, odpowiednim nawodnieniu organizmu i lekkich posiłkach. – Trochę to przyspieszenie, trochę zmęczenie, trochę te długie godziny pracy, ale naprawdę życia i zdrowia nikt nam później nie odda. Proszę rolników, zwróćcie uwagę na to, czy maszyny są przygotowane, czy dzieci się nie kręcą w pobliżu, bo najczęściej ofiarami padają dzieci, nieletni, którzy na traktorach jeżdżą, na jakichś przyczepach, gdzie się przewracają i dochodzi do poważnych wypadków. Musimy zwrócić uwagę na to, żeby były odpowiednie osłony przy maszynach, przy narzędziach, żeby one były zabezpieczone, żeby posiadały wszystko, co potrzebne do bezpiecznej pracy – podkreśla Genowefa Prorok, dyrektor Opolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Łosiowie, cyt za radio.opole.pl.

Pracę przy maszynach powinny wykonywać wyłącznie osoby wypoczęte i w pełni sprawne. W czasie upałów należy korzystać z nakrycia głowy, okularów przeciwsłonecznych oraz odzieży chroniącej przed promieniowaniem UV.

Przeczytaj także: Brzydki płot sąsiada może być problemem. Kiedy rolnik ma prawo żądać zmian

Kilka zasad, które mogą uratować życie

Podczas żniw nie warto ryzykować dla kilku minut oszczędności. Szczególnie ważne jest przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa.

Rolnicy powinni pamiętać, aby:

• nigdy nie naprawiać maszyn przy pracującym silniku lub włączonym napędzie,
• zabezpieczać sprzęt zarówno podczas pracy, jak i postoju,
• nie przewozić osób na przyczepach razem z ładunkiem,
• mieć w gospodarstwie sprawną gaśnicę, apteczkę i naładowany telefon,
• poinformować domowników o miejscu wykonywania prac.

Takie działania mogą okazać się kluczowe w sytuacji zagrożenia.

Dzieci nie powinny przebywać w pobliżu pracujących maszyn

Wakacje oznaczają, że dzieci częściej przebywają na terenie gospodarstwa. To właśnie dorośli odpowiadają za zapewnienie im bezpieczeństwa. Najmłodsi nie powinni bawić się w pobliżu pracujących maszyn ani uczestniczyć w pracach polowych. Najbezpieczniej, gdy przebywają wyłącznie w miejscach przeznaczonych do zabawy i pozostają pod opieką dorosłych.

Bezpieczeństwo dotyczy także dróg publicznych

W czasie żniw na drogach pojawia się znacznie więcej ciągników, kombajnów i maszyn rolniczych. Zarówno rolnicy, jak i pozostali uczestnicy ruchu powinni zachować szczególną ostrożność. Przed wyjazdem na drogę warto sprawdzić oświetlenie pojazdu, oznakowanie oraz stan techniczny przyczep. Kierowcy samochodów osobowych powinni z kolei pamiętać, że maszyny rolnicze poruszają się wolniej i często wykonują szerokie manewry. – Oczywiście my tutaj zawsze apelujemy do rolników, żeby nie robić pośpiechu. Dlaczego są wypadki? Wypadki są zawsze z rutyny i z pośpiechu. Rób pomału, spokojnie, zawsze będzie to bezpiecznie – analizuje Jerzy Sewielski, prezes Izby Rolniczej w Opolu, cyt za radio.opole.pl.

Warto być przygotowanym również na sytuacje awaryjne

KRUS zachęca, aby przed rozpoczęciem żniw zadbać nie tylko o sprzęt, ale także o możliwość szybkiego wezwania pomocy. Pomocna może być bezpłatna aplikacja mobilna Pierwszy Ratownik (1R), przygotowana przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP, która wspiera udzielanie pierwszej pomocy i kontakt ze służbami ratunkowymi.

Żniwa to czas ciężkiej pracy, ale także okres, w którym szczególnie warto pamiętać, że pośpiech nie może być ważniejszy od bezpieczeństwa. Kilka minut poświęconych na kontrolę maszyny, odpoczynek czy właściwe zabezpieczenie miejsca pracy może uchronić przed wypadkiem, którego skutki będą odczuwalne przez całe życie.

Źródło: komunikat KRUS, radio.opole.pl

fot. Katarzyna Sierszeńska

Polskie przepisy nie nakładają na właścicieli nieruchomości obowiązku budowy estetycznych ogrodzeń. Nie istnieją również przepisy określające, jak powinien wyglądać płot pod względem koloru, materiału czy stylu.

Oznacza to, że nawet bardzo zniszczone lub wykonane z różnych materiałów ogrodzenie nie jest samo w sobie nielegalne. Sąsiad ma prawo zagospodarować swoją nieruchomość według własnego uznania, o ile nie narusza obowiązujących przepisów ani praw innych osób. Natomiast warto wiedzieć, że Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP) jest nadrzędny wobec prywatnych interesów i planów. Może on narzucać konkretne parametry dotyczące wyglądu płotu, co do wysokości, przezierności, materiałów czy kolorów, dlatego dobrze jest się z nim zapoznać.

Płot: kiedy można mieć uzasadnione zastrzeżenia?

Sytuacja wygląda inaczej, jeśli ogrodzenie stwarza zagrożenie lub narusza prawa właścicieli sąsiednich nieruchomości. Problemy mogą pojawić się między innymi wtedy, gdy:

• płot jest w tak złym stanie technicznym, że grozi zawaleniem,
• wystają z niego ostre elementy mogące spowodować obrażenia,
• ogrodzenie zostało wykonane w sposób niezgodny z przepisami techniczno-budowlanymi,
• jego usytuowanie narusza granice działki lub ogranicza korzystanie z sąsiedniej nieruchomości.

W takich przypadkach właściciel sąsiedniej działki może domagać się usunięcia naruszeń, a w razie potrzeby zawiadomić odpowiedni organ nadzoru budowlanego.

Co mówią przepisy o ogrodzeniach?

Prawo budowlane nie wymaga uzyskania pozwolenia na budowę większości ogrodzeń. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Zgodnie z Prawem budowlanym ogrodzenie o wysokości do 2,20 m można wybudować bez pozwolenia na budowę i bez zgłoszenia. Jeśli jednak planowany płot ma przekroczyć 2,20 m wysokości, inwestor musi wcześniej zgłosić roboty budowlane właściwemu organowi administracji architektoniczno-budowlanej.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, ogrodzenie nie może stwarzać zagrożenia dla ludzi i zwierząt.

Na początku roku pisaliśmy o tym (link), że zmieniają się przepisy w kontekście budowy nowych ogrodzeń od września 2026 roku:

• wprowadzony został zakaz stosowania ostro zakończonych elementów ogrodzeń (pików, szpikulców, tzw. „włosów św. Jana”) na wysokości poniżej 2,2 m, a nie – jak dotąd do 1,8 metra,
• drut kolczasty będzie zakazany na ogrodzeniach w granicach działki, jeśli może stwarzać zagrożenie dla ludzi lub zwierząt.

Jeżeli takie elementy znajdują się zbyt nisko, właściciel może zostać zobowiązany do ich usunięcia. ​Furtka wejściowa powinna spełniać następujące warunki: szerokość minimum 0,9 m, otwieranie do wewnątrz posesji, brak progów lub próg do 2 cm, zamki i klamki łatwe w obsłudze.

Ogrodzenie na granicy działek – kto odpowiada?

Na terenach wiejskich wiele sporów dotyczy ogrodzeń znajdujących się dokładnie na granicy działek. Zgodnie z Kodeksem cywilnym domniemywa się, że urządzenia znajdujące się na granicy gruntów służą do wspólnego użytku sąsiadów. W praktyce oznacza to, że utrzymanie wspólnego ogrodzenia powinno odbywać się przy współudziale obu właścicieli, chyba że strony ustaliły inaczej. Jeżeli natomiast płot został wybudowany w całości na jednej działce, co do zasady odpowiada za niego wyłącznie właściciel tej nieruchomości.

Przeczytaj także: Nowe przepisy o ogrodzeniach od 2026 roku! Co musi wiedzieć rolnik i właściciel siedliska?

Czy można zmusić sąsiada do wymiany płotu?

Nie ma przepisu, który pozwalałby żądać wymiany ogrodzenia wyłącznie dlatego, że jest stare lub nieestetyczne. Inaczej będzie jednak wtedy, gdy zły stan płotu powoduje naruszenie prawa własności albo zagraża bezpieczeństwu. W takiej sytuacji właściciel sąsiedniej nieruchomości może najpierw wezwać sąsiada do usunięcia problemu, a jeśli to nie przyniesie efektu, skierować sprawę do nadzoru budowlanego lub dochodzić swoich praw przed sądem cywilnym.

Co zrobić przed zgłoszeniem sprawy?

Najlepszym rozwiązaniem pozostaje rozmowa z sąsiadem. Wiele sporów dotyczących ogrodzeń udaje się zakończyć bez angażowania urzędów czy sądu. Jeżeli jednak ogrodzenie rzeczywiście stwarza zagrożenie lub narusza przepisy, warto udokumentować jego stan zdjęciami i zwrócić się do właściwego powiatowego inspektora nadzoru budowlanego. Organ może ocenić, czy istnieją podstawy do wydania właścicielowi nakazu usunięcia nieprawidłowości.

Nie estetyka, lecz bezpieczeństwo ma znaczenie

W obowiązującym stanie prawnym decydujące znaczenie ma nie wygląd ogrodzenia, lecz jego zgodność z przepisami oraz bezpieczeństwo użytkowników. Sam fakt, że płot jest nieładny lub wykonany z przypadkowych materiałów, zwykle nie daje podstaw do skutecznej interwencji. Jeżeli jednak zagraża ludziom, narusza granice działki albo utrudnia korzystanie z nieruchomości, właściciel sąsiedniej posesji ma prawo domagać się usunięcia nieprawidłowości.

Źródło: Prawo budowlane, projekt nowelizacji rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie

fot. Canva AI

Europejska Agencja ds. Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) opublikowała w 2025 roku raport zatytułowany "Zdrowie psychiczne w rolnictwie", a wnioski z niego wypływające są niepokojące: ryzyko samobójstwa wśród rolników w wieku 15–64 lat jest o ponad 43% wyższe niż w ogólnej populacji objętej systemem opieki zdrowotnej. Dla osób powyżej 65. roku życia to ryzyko wzrasta ponaddwukrotnie.

Z badania FarmCoSwiss, prowadzonego w Szwajcarii na grupie blisko 900 rolników, wynika, że umiarkowane lub ciężkie objawy depresji i lęku wykazuje ponad 10% badanych – znacznie więcej niż w ogólnej populacji tego kraju. Inne badania, przeprowadzone wśród rolników w Illinois (USA), wykazały, że depresja w tej grupie występuje wyraźnie częściej niż średnia dla dorosłych Amerykanów. Podobne wyniki powtarzają się w Australii, Kanadzie, Francji, Niemczech i Irlandii. We Francji rolnik odbiera sobie życie średnio co dwa dni. W Szwajcarii ryzyko samobójstwa wśród rolników jest o 37% wyższe niż u innych mężczyzn zamieszkujących tereny wiejskie. W Polsce statystyki GUS pokazują, że prawie połowa wszystkich samobójstw w kraju dotyczy mieszkańców wsi.

Skąd się bierze depresja?

Depresja u rolnika nie wybucha nagle. To proces powolny, nakładający się miesiącami, a nawet latami. Badacze wskazują na kilka grup czynników, które współdziałają i tworzą wyjątkowo trudne środowisko psychologiczne. Pierwsza i najważniejsza to nieprzewidywalność oraz brak kontroli. Susza, powódź, grad, przymrozek, choroba stada – rolnik prowadzi działalność, w której coraz lepsza technologia wciąż zderza się z wielkimi siłami przyrody. Wielomiesięczna praca może zostać unicestwiona w ciągu jednej nocy. Badania psychologiczne jednoznacznie potwierdzają, że chroniczne poczucie braku kontroli nad własnym życiem oraz przewlekły stan napięcia jest jednym z najmocniejszych czynników wywołujących depresję.

Kolejnym jest stres finansowy i zadłużenie. Wahania cen skupu, rosnące koszty środków produkcji, spłaty kredytów inwestycyjnych. Badanie opublikowane w Frontiers in Public Health wykazało silny związek między poziomem zadłużenia rodziców – rolników, a obniżonym nastrojem zarówno u nich, jak i u ich nastoletnich dzieci. Długi przekładają się na depresję – to nie metafora, lecz udokumentowana zależność.

Przeczytaj także: KRUS rusza z nowym programem dla rolników. Chodzi o zdrowie i bezpieczeństwo pracy

Ogromną rolą odgrywa też izolacja społeczna i geograficzna. Praca w polu to długie godziny spędzone samotnie, z dala od innych ludzi. Nie ma rozmów przy kawie, nie ma zespołu, który wspiera w trudnych chwilach. Nie bez znaczenia jest chroniczne przeciążenie pracą i brak odpoczynku. W Europie Zachodniej rolnicy pracują średnio ponad 48 godzin tygodniowo, a w sezonie ten czas łatwo się podwaja. Urlopy, weekendy wolne od obowiązków, wyraźna granica między pracą a życiem prywatnym to luksus, który w rolnictwie praktycznie nie istnieje.

Raport EU-OSHA wskazuje wprost na jeszcze jeden czynnik: nadmierne wymagania regulacyjne, w tym te wynikające z polityk, takich jak Europejski Zielony Lad. Zamiast skupiać się na pracy z ziemią i zwierzętami, rolnik coraz więcej czasu spędza nad dokumentami, wnioskami i przepisami. Poczucie, że już nie jestem panem w swoim gospodarstwie, występuje powszechnie wśród starszych rolników.

Wreszcie lęk przed stygmatyzacją i kultura milczenia. Kultura wsi, choć pod wieloma względami wyjątkowa, bywa bezlitosna wobec słabości. Badania jakościowe z różnych krajów zgodnie opisują, że rolnicy wstydzą się przyznać do problemów psychicznych i bardzo późno szukają pomocy.

Dlaczego problem narasta?

Przez stulecia rolnictwo dawało człowiekowi coś bezcennego: poczucie sprawczości i zakorzenienia. Obrabiałeś tę samą ziemię, co twój ojciec i dziadek. Wiedziałeś, co robisz i widziałeś efekty oraz sens swojej pracy. Dziś ten świat przechodzi radykalną przemianę. Rolnictwo stało się branżą wysokich technologii, ale też wysokich wymagań biurokratycznych, presji cenowej ze strony globalnych rynków i niepewności związanej z polityką klimatyczną.

Badania socjologiczne jednoznacznie wskazują: każda głęboka zmiana społeczna generuje wzrost liczby kryzysów psychicznych. Rolnicy w wieku 50+ szczególnie ostro odczuwają dysonans między światem, w którym wychowywali się i pracowali a dzisiejszą rzeczywistością. Na to nakładają się procesy demograficzne: wyludnianie wsi, rozpad tradycyjnych sieci wsparcia, znikanie małych sklepów i punktów usługowych, zanik życia parafialnego. WHO prognozuje, że do 2030 roku depresja stanie się najczęstszą chorobą na świecie, a tendencje wśród polskich rolników potwierdzają trend globalny.

Sygnały alarmowe

Depresja u mężczyzn często przybiera formę kamuflażu. Warto zwrócić uwagę na następujące sygnały, zwłaszcza jeżeli utrzymują się przez kilka tygodni: utratę zainteresowania pracą i zaniedbywanie obowiązków, które wcześniej były wykonywane z dbałością; wyraźne zmęczenie i brak energii nawet po odpoczynku; trudności z koncentracją i niezdolność do podejmowania decyzji; zmiany snu – bezsenność lub nadmierna senność; wzrost spożycia alkoholu lub innych używek; izolacja od rodziny i znajomych; drażliwość i wybuchy gniewu nieproporcjonalne do sytuacji; wypowiedzi o bezsensowności życia i poczucie winy. Szczególnie niepokojące są jakiekolwiek wypowiedzi o śmierci lub myślach samobójczych – ten sygnał wymaga natychmiastowej reakcji.

Szczególna czujność jest potrzebna w okresie jesienno-zimowym (po zbiorach, w obliczu rozliczenia sezonu), po katastrofach pogodowych, a także w momentach podejmowania trudnych decyzji finansowych lub dotyczących przyszłości gospodarstwa.

To nie jest słabość

Depresja jest chorobą tak samo realną, jak cukrzyca czy nadciśnienie. Ma przyczyny biologiczne, psychologiczne i społeczne. I co najważniejsze – bardzo dobrze odpowiada na leczenie, jeżeli zostanie podjęte odpowiednio wcześnie. Problem polskich rolników polega na tym, że zbyt długo czekają.

Badania potwierdzają: wieś potrzebuje systemowego wsparcia psychologicznego, nie tylko kampanii reklamowych, ale realnej obecności specjalistów, skrócenia kolejek i zwyczajnej, takiej bez niepotrzebnego tabu, rozmowy o zdrowiu psychicznym. Problem jest powoli dostrzegany przez władze ustawodawcze i wykonawcze. Powoli. Jednak pamiętajmy, że zmiana zaczyna się nie w Warszawie, lecz w konkretnym domu, konkretnej rodzinie, przy konkretnej rozmowie. Jeżeli widzisz, że twój sąsiad, brat, ojciec – albo ty sam – wygląda na kogoś, kto ledwo daje radę: zapytaj. Słuchaj. I pomóż znaleźć pomoc.

Gdzie szukać pomocy?

Kluczowe jest przełamanie oporu i sięgnięcie po wsparcie, zanim kryzys stanie się nieodwracalny. Pierwszym i naturalnym miejscem kontaktu jest lekarz rodzinny lub lekarz POZ. Może ocenić nasilenie objawów, wypisać skierowanie do psychiatry lub psychologa oraz – jeżeli to konieczne – zaproponować leczenie farmakologiczne. Warto mówić wprost: czuję się bardzo źle psychicznie, mam kłopoty ze snem i zły nastój już od kilku miesięcy.

Przeczytaj także: Ten obowiązek dotyczy każdego rolnika powyżej 1 ha. Kara już obowiązuje

KRUS od kilku lat rozszerza swoje działania prewencyjne o obszar zdrowia psychicznego. Warto skontaktować się z lokalną placówką i zapytać o dostępne programy wsparcia. Bezpłatna, całodobowa pomoc jest w Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym (tel. 800 70 22 22). Można zadzwonić osobiście lub w imieniu bliskiej osoby, która budzi niepokój. Działa też całodobowy Telefon Zaufania dla Dorosłych (nr 116 123).

Nowy model psychiatrii środowiskowej zakłada tworzenie lokalnych ośrodków zdrowia psychicznego (OZP), do których można zgłosić się bez skierowania. Liczba takich ośrodków w Polsce systematycznie rośnie. W wielu regionach działają także organizacje pozarządowe i grupy wsparcia, skupione na zdrowiu psychicznym mieszkańców wsi.

W trosce o dobrostan rolnika

Depresja wśród rolników to temat, o którym wciąż mówi się za mało. Z danych KRUS wynika, że na polskiej wsi dochodzi rocznie do ok. 2,6–2,8 tys. samobójstw. Jest to blisko połowa wszystkich przypadków w całym kraju! Szacuje się, że ok. 600 rolników rocznie odbiera sobie życie, a kolejne kilkaset przypadków dotyczy członków rodzin rolniczych. KRUS prowadzi kampanię "Dobrostan rolnika", która zwraca uwagę na choroby cywilizacyjne, w tym depresję i wypalenie zawodowe oraz promuje równowagę między pracą a życiem prywatnym. Jeśli ktoś w Twoim otoczeniu milknie, wycofuje się, mówi o bezsensie życia – reaguj. Czasem jedno pytanie – jak się naprawdę czujesz – może uratować życie.

Depresja nie jest oznaką słabości. To choroba, którą można i trzeba leczyć. Gdzie szukać pomocy?

• 116 123 - bezpłatna linia wsparcia dla dorosłych (24/7);
• 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób w Kryzysie (Fundacja ITAKA);
• 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży.

O zdrowiu psychicznym rolników trzeba mówić głośno, bo silne gospodarstwo zaczyna się od silnego człowieka.

fot. ChatGPT

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego podpisała porozumienie o współpracy z Centrum Edukacji Medycznej. Celem partnerstwa jest rozwijanie działań profilaktycznych oraz edukacyjnych skierowanych do rolników i ich rodzin.

Jak podkreśla KRUS, współpraca ma wspierać budowanie świadomości zdrowotnej mieszkańców wsi oraz promować rozwiązania, które pomagają ograniczać ryzyko chorób i wypadków podczas pracy w gospodarstwie.

Więcej edukacji zdrowotnej dla mieszkańców wsi

W ramach porozumienia przygotowane zostaną materiały edukacyjne opracowane przez ekspertów, kampanie informacyjne, webinary oraz inne przedsięwzięcia popularyzujące wiedzę na temat profilaktyki zdrowotnej.

Ich celem będzie zachęcanie rolników do regularnych badań profilaktycznych, dbania o kondycję oraz podejmowania działań sprzyjających utrzymaniu dobrego stanu zdrowia.

Szczególna uwaga na otyłość i choroby przewlekłe

Jednym z najważniejszych obszarów współpracy będzie profilaktyka choroby otyłościowej oraz schorzeń współistniejących. Jak wskazuje KRUS, problemy zdrowotne związane z nadmierną masą ciała mogą prowadzić do ograniczenia sprawności fizycznej, zwiększać ryzyko urazów oraz utrudniać bezpieczne wykonywanie codziennych prac w gospodarstwie rolnym.

Dlatego działania edukacyjne mają pokazywać, jak odpowiednia dieta, aktywność fizyczna i wczesne wykrywanie chorób mogą wpływać nie tylko na zdrowie, ale również na bezpieczeństwo pracy.

Wsparcie dla lekarzy pracujących na terenach wiejskich

Porozumienie zakłada również przygotowanie programów edukacyjnych dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej pracujących na obszarach wiejskich.

Ich zadaniem będzie poszerzenie wiedzy dotyczącej wczesnego rozpoznawania chorób oraz skuteczniejszego wspierania pacjentów z terenów wiejskich. W ocenie KRUS lepsza współpraca pomiędzy środowiskiem medycznym a instytucjami działającymi na rzecz rolników może przełożyć się na szybsze wykrywanie problemów zdrowotnych i skuteczniejsze leczenie.

Przeczytaj także: Psy na łańcuchu przejdą do historii. Nowe obowiązki także dla rolników

Element kampanii „Dobrostan Rolnika”

Nowe partnerstwo wpisuje się również w realizowaną przez KRUS kampanię „Dobrostan Rolnika”, której celem jest poprawa jakości życia mieszkańców wsi oraz promowanie bezpiecznych warunków pracy w rolnictwie.

Działania prowadzone wspólnie z Centrum Edukacji Medycznej mają uzupełniać dotychczasowe inicjatywy Kasy dotyczące zapobiegania wypadkom przy pracy rolniczej oraz promocji zdrowego stylu życia.

Zdrowie to także bezpieczeństwo w gospodarstwie

Praca w rolnictwie wymaga dobrej sprawności fizycznej i psychicznej. Nawet pozornie niewielkie problemy zdrowotne mogą zwiększać ryzyko wypadków podczas obsługi maszyn, pracy ze zwierzętami czy wykonywania ciężkich prac polowych.

Dlatego KRUS podkreśla, że inwestowanie w profilaktykę zdrowotną jest jednocześnie inwestycją w bezpieczeństwo gospodarstw rolnych oraz poprawę jakości życia mieszkańców polskiej wsi.

Źródło: Komunikat Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS)

Fot. Archiwum Redakcji

Wielu właścicieli nieruchomości uważa, że lekki drewniany domek postawiony na bloczkach betonowych nie jest budynkiem, a więc nie podlega przepisom Prawa budowlanego. Takie przekonanie może jednak prowadzić do kosztownych błędów.

Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy – Prawo budowlane, budynkiem jest obiekt budowlany trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiadający fundamenty i dach.

Co istotne, w wyroku z 9 października 2019 r. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że samo posadowienie obiektu na bloczkach betonowych nie oznacza jeszcze braku trwałego związania z gruntem. Oznacza to, że większość popularnych domków narzędziowych będzie traktowana jako budynki gospodarcze.

Domek narzędziowy: kiedy nie trzeba uzyskiwać pozwolenia na budowę?

Dobra wiadomość jest taka, że niewielki domek narzędziowy zazwyczaj nie wymaga uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę. Zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 14 Prawa budowlanego pozwolenia nie wymaga budowa wolnostojących parterowych budynków gospodarczych, garaży, wiat o powierzchni zabudowy do 35 m², pod warunkiem że ich łączna liczba nie przekracza dwóch na każde 500 m² powierzchni działki.

Nie oznacza to jednak, że inwestor może od razu rozpocząć budowę.

W większości przypadków zgłoszenie będzie obowiązkowe

Przepisy wyraźnie wskazują, że budynki objęte art. 29 ust. 1 pkt 14 nie wymagają pozwolenia, ale wymagają zgłoszenia, o którym mowa w art. 30 Prawa budowlanego. Dotyczy to typowych domków narzędziowych stawianych przy domach jednorodzinnych, służących do przechowywania narzędzi, sprzętu ogrodniczego, kosiarki czy rowerów.

Przeczytaj także: Zadaszenie tarasu wymaga zgłoszenia. Wysokie kary za samowolę budowlaną

Zgłoszenia należy dokonać przed rozpoczęciem robót budowlanych do właściwego organu administracji architektoniczno-budowlanej, czyli starosty lub prezydenta miasta na prawach powiatu. Jeżeli w ciągu 21 dni organ nie wniesie sprzeciwu, można rozpocząć budowę.

Domek narzędziowy: rolnicy mogą skorzystać z ważnego wyjątku

Inaczej wygląda sytuacja gospodarstw rolnych. Prawo budowlane przewiduje zwolnienie z obowiązku zgłoszenia dla części budynków gospodarczych związanych z produkcją rolną.

Zgodnie z art. 29 ust. 2 pkt 1 ustawy zgłoszenia nie wymaga budowa parterowego budynku gospodarczego o powierzchni zabudowy do 35 m² i rozpiętości konstrukcji nie większej niż 4,80 m, jeżeli:

• obiekt jest związany z produkcją rolną,
• uzupełnia istniejącą zabudowę zagrodową,
• znajduje się na działce siedliskowej.

W praktyce oznacza to, że rolnik budujący niewielki budynek gospodarczy na potrzeby gospodarstwa często nie musi ani uzyskiwać pozwolenia na budowę, ani dokonywać zgłoszenia.

Jeszcze szersze zwolnienie dla większych budynków gospodarczych

Od formalności zwolniona jest również budowa określonych większych budynków gospodarczych. Na podstawie art. 29 ust. 2 pkt 33 Prawa budowlanego zgłoszenia nie wymaga budowa jednokondygnacyjnego budynku gospodarczego o prostej konstrukcji:

• związanego z produkcją rolną,
• o powierzchni zabudowy do 150 m²,
• rozpiętości konstrukcji do 6 m,
• wysokości do 7 m,
• pod warunkiem że jego obszar oddziaływania mieści się w całości na działce inwestora.

Przepis ten dotyczy jednak wyłącznie budynków służących produkcji rolnej i nie znajdzie zastosowania do zwykłych domków ogrodowych przy domach jednorodzinnych.

Budowa bez wymaganych formalności może oznaczać samowolę budowlaną

Postawienie domku narzędziowego bez wymaganego zgłoszenia lub pozwolenia może zostać uznane za samowolę budowlaną. W takiej sytuacji może zostać wszczęte postępowanie legalizacyjne. Jeżeli legalizacja będzie możliwa, inwestor będzie musiał spełnić wymagania określone w Prawie budowlanym oraz uiścić przewidzianą ustawą opłatę legalizacyjną. W przypadku niespełnienia warunków legalizacji organ może nakazać rozbiórkę obiektu. Przed rozpoczęciem inwestycji warto także sprawdzić ustalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Jeżeli plan nie obowiązuje, w niektórych przypadkach konieczne może być wcześniejsze uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy.

Źródło: Prawo budowlane

fot. Canva AI

Nie każda altana wymaga formalności

Obowiązujące przepisy przewidują uproszczenia dla niewielkich obiektów stawianych na prywatnych posesjach. W wielu przypadkach altanę można wybudować bez uzyskiwania pozwolenia na budowę, a nawet bez zgłoszenia.

Zgodnie z Prawem budowlanym budowa wolnostojącej altany o powierzchni zabudowy do 35 m² nie wymaga ani uzyskania pozwolenia na budowę, ani dokonania zgłoszenia. Warunkiem jest jednak, aby na działce znajdowały się maksymalnie dwie takie altany na każde 500 m² jej powierzchni. Wynika to z art. 29 ust. 2 pkt 3 ustawy – Prawo budowlane. Takie rozwiązanie jest szczególnie istotne dla właścicieli gospodarstw rolnych, którzy chcą postawić altanę przy domu lub w ogrodzie.

Przeczytaj także: Zadaszenie tarasu wymaga zgłoszenia. Wysokie kary za samowolę budowlaną

Altana: kiedy zgłoszenie lub pozwolenie będzie konieczne?

Jeżeli planowana altana nie spełnia ustawowych warunków, inwestor powinien sprawdzić, jakie formalności będą wymagane.

Zgłoszenie lub pozwolenie może być konieczne m.in. wtedy, gdy:

• powierzchnia zabudowy przekracza 35 m²,
• na działce znajduje się już maksymalna liczba altan dopuszczona przez przepisy,
• inwestycja nie mieści się w katalogu obiektów zwolnionych z formalności określonych w Prawie budowlanym.

Każdy przypadek warto ocenić indywidualnie przed rozpoczęciem prac, ponieważ nieprawidłowa kwalifikacja inwestycji może prowadzić do postępowania przed nadzorem budowlanym.

Altana: wtedy potrzebne jest zgłoszenie

Jeżeli w danym przypadku zgłoszenie jest wymagane, należy je złożyć do starosty lub prezydenta miasta na prawach powiatu, czyli organu administracji architektoniczno-budowlanej właściwego dla miejsca planowanej inwestycji. Roboty można rozpocząć po upływie ustawowego terminu na wniesienie sprzeciwu przez organ, o ile taki sprzeciw nie zostanie wydany.

Uwaga na samowolę budowlaną

Postawienie altany z naruszeniem przepisów może zostać uznane za samowolę budowlaną. W takim przypadku powiatowy inspektor nadzoru budowlanego może wszcząć postępowanie, którego skutkiem może być obowiązek legalizacji inwestycji albo – jeżeli nie będzie to możliwe – nakaz rozbiórki.

fot. Canva AI

Źródło: Prawo budowlane

800 plus: rolnicy nie powinni zwlekać ze złożeniem wniosku

Dla rodzin prowadzących gospodarstwa rolne termin złożenia wniosku o 800 plus ma duże znaczenie. Aby zachować ciągłość wypłat, dokumenty należy przekazać do ZUS najpóźniej do 30 kwietnia. W takim przypadku świadczenie za nowy okres rozliczeniowy powinno trafić na konto najpóźniej do końca czerwca.

Spóźnienie nie oznacza utraty prawa do pieniędzy, ale może wydłużyć czas oczekiwania na ich wypłatę. Jeżeli wniosek zostanie złożony w maju lub czerwcu, ZUS nadal przyzna świadczenie z wyrównaniem za czerwiec, jednak środki zostaną przekazane później. Wnioski złożone w maju będą rozliczane do końca lipca, natomiast te przekazane w czerwcu – do końca sierpnia.

Znacznie ważniejsza jest data 30 czerwca. Wnioski złożone po tym terminie nie dają już prawa do wyrównania za czerwiec. Świadczenie zostanie przyznane dopiero od miesiąca, w którym rodzic złoży dokumenty. Inne zasady obowiązują jedynie rodziców nowo narodzonych dzieci. Mają oni trzy miesiące od dnia narodzin na złożenie wniosku i zachowują prawo do wypłaty z wyrównaniem od dnia urodzenia dziecka.

800 plus: terminy składania wniosków a wypłata 800 plus

Termin złożenia wniosku ma bezpośredni wpływ na to, kiedy ZUS wypłaci świadczenie oraz czy zostanie ono przekazane z wyrównaniem.

• Wniosek złożony od 1 lutego do 30 kwietnia 2026 r. gwarantuje zachowanie ciągłości wypłat. ZUS rozpatrzy dokumenty i przekaże pieniądze najpóźniej do 30 czerwca 2026 r.
• Wniosek złożony w maju 2026 r. oznacza, że świadczenie zostanie wypłacone do 31 lipca 2026 r., ale wraz z wyrównaniem za czerwiec.
• Osoby, które złożą wniosek w czerwcu 2026 r., otrzymają pieniądze do 31 sierpnia 2026 r. Również w tym przypadku ZUS wypłaci wyrównanie za czerwiec.
• Wnioski złożone w lipcu 2026 r. będą rozpatrzone do 30 września 2026 r. Świadczenie zostanie jednak przyznane wyłącznie od lipca, bez dopłaty za czerwiec.
• Jeżeli wniosek trafi do ZUS w sierpniu 2026 r., wypłata nastąpi do 31 października 2026 r., a świadczenie będzie przysługiwało dopiero od sierpnia, bez wyrównania za wcześniejsze miesiące.

Dla rodzin, w tym wielu gospodarstw rolnych, oznacza to, że złożenie wniosku do końca kwietnia pozwala uniknąć przerwy w wypłatach. Z kolei spóźnienie po 30 czerwca skutkuje utratą prawa do wyrównania za czerwiec.

Przeczytaj także: Fiskus zmienił zdanie. Tego wydatku nie odliczysz już w uldze termomodernizacyjnej

800 plus: wniosek można złożyć wyłącznie przez internet

Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje wnioski o 800 plus wyłącznie w formie elektronicznej. Rolnicy i pozostali rodzice mogą skorzystać z Platformy eZUS, aplikacji mZUS, portalu Emp@tia lub bankowości elektronicznej.

Nie zawsze na konto trafia pełne 800 zł

Standardowa wysokość świadczenia wynosi 800 zł miesięcznie na każde dziecko do ukończenia 18. roku życia. Są jednak sytuacje, w których wypłacona kwota będzie niższa.

Dotyczy to przede wszystkim dzieci urodzonych w trakcie miesiąca oraz tych, które w danym miesiącu osiągają pełnoletność. W takich przypadkach ZUS wylicza świadczenie proporcjonalnie do liczby dni, za które przysługuje pomoc. 

Źródło: gov.pl

fot. Katarzyna Sierszeńska

Obowiązujące przepisy przewidują uproszczone zasady dla większości przydomowych basenów. Jeżeli powierzchnia basenu nie przekracza 50 m², rolnik nie musi uzyskiwać pozwolenia na budowę ani dokonywać zgłoszenia.

W praktyce oznacza to, że popularne wielkości basenów można realizować bez dodatkowych formalności budowlanych. To dobra wiadomość dla rolników i mieszkańców wsi, którzy chcą stworzyć miejsce do wypoczynku przy domu lub siedlisku.

Większy basen wymaga pozwolenia

Sytuacja zmienia się w przypadku większych obiektów. Jeżeli powierzchnia basenu przekroczy 50 m², konieczne będzie uzyskanie pozwolenia na budowę. W takiej sytuacji rolnik musi przygotować dokumentację i przejść standardową procedurę administracyjną.

Do wniosku o pozwolenie zwykle należy dołączyć projekt budowlany wykonany przez osobę posiadającą odpowiednie uprawnienia, dokumenty poświadczające prawo własności, czy inne wymagane decyzje planistyczne, jeśli są konieczne dla danej inwestycji. Rozpoczęcie budowy bez wymaganej zgody może zostać potraktowane jako samowola budowlana.

Gdzie najlepiej usytuować basen?

Choć przepisy nie wskazują jednej obowiązkowej odległości basenu od granicy działki, warto zachować rozsądek i uwzględnić zarówno względy techniczne, jak i sąsiedzkie.

Specjaliści najczęściej rekomendują pozostawienie od 1,5 do 3/4 metrów od granicy nieruchomości. Takie rozwiązanie pozwala bezpiecznie wykonać wykop, zamontować instalacje techniczne oraz ograniczyć ryzyko sporów z sąsiadami. Warto również pamiętać o zachowaniu odpowiedniej przestrzeni wokół niecki basenowej na potrzeby konserwacji i eksploatacji.

Odległość od domu ma znaczenie

Przy planowaniu inwestycji należy uwzględnić także położenie budynku mieszkalnego. Ważne, aby basen nie znajdował się bezpośrednio przy fundamentach domu. Pozostawienie co najmniej kilku metrów odstępu ogranicza ryzyko zawilgocenia konstrukcji budynku oraz ułatwia prowadzenie prac serwisowych. Ostateczna odległość powinna być dostosowana do warunków gruntowych oraz rodzaju zastosowanej technologii.

Najpierw warto sprawdzić miejscowy plan

Nawet jeśli budowa basenu nie wymaga pozwolenia ani zgłoszenia, rolnik powinien sprawdzić zapisy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Plan może określać między innymi dopuszczalny sposób zagospodarowania działki, maksymalną powierzchnię zabudowy, wymagany udział powierzchni biologicznie czynnej, czy inne ograniczenia. W przypadku braku planu miejscowego warto skonsultować inwestycję z urzędem gminy.

Przeczytaj także: Zbiornik na deszczówkę w gospodarstwie a nowe przepisy. O tym rolnicy muszą pamiętać!

Uwaga na prawo sąsiedzkie

Budowa basenu nie może utrudniać korzystania z sąsiednich nieruchomości. Szczególną uwagę należy zwrócić na odprowadzanie wody, które nie może powodować zalewania sąsiednich działek. Problemem mogą być również nadmierny hałas, intensywne użytkowanie basenu w bezpośrednim sąsiedztwie granicy czy naruszenie stabilności gruntu podczas wykonywania wykopu.

W praktyce zachowanie odpowiedniej odległości od ogrodzenia pozwala uniknąć większości potencjalnych konfliktów.

Samowola budowlana może słono kosztować

Rolnicy planujący budowę większego basenu powinni pamiętać, że rozpoczęcie prac bez wymaganego pozwolenia może prowadzić do poważnych konsekwencji. Nadzór budowlany może nakazać legalizację inwestycji, co wiąże się z wysokimi opłatami, a w skrajnych przypadkach nawet rozbiórkę obiektu. Dlatego przed rozpoczęciem budowy warto dokładnie sprawdzić powierzchnię planowanego basenu, lokalne przepisy oraz wymagania wynikające z prawa budowlanego.

Basen na wsi coraz popularniejszy

Przydomowe baseny przestają być luksusem zarezerwowanym wyłącznie dla dużych posesji. Coraz częściej pojawiają się również przy gospodarstwach rolnych i siedliskach, stanowiąc miejsce wypoczynku dla całej rodziny.

Przed rozpoczęciem inwestycji warto jednak upewnić się, że planowany obiekt spełnia wymagania prawa budowlanego i nie będzie źródłem problemów formalnych w przyszłości.

fot. Canva AI

Od marzenia do imponującego stada

Ciężko pracowali, by zrealizować to marzenie – ona w Polsce, on za granicą. Każdą złotówkę inwestowali w powiększanie stada. I tak z trzech krów doszli do dwustu sztuk bydła, z czego 100 stanowią krowy dojne, rasy holsztyńsko-fryzyjskiej czarno-białej i simental. Wydajność stada to ok. 10 tys. l mleka rocznie o zawartości tłuszczu 4,3% i białka 3,4%. Roczna produkcja tego białego złota sięga dziś miliona litrów.

Gospodarstwo, które rośnie razem z ambicjami

Ale zwierzęta to nie wszystko. Wraz z nimi sukcesywnie dokupowali ziemię, aby mieć własną bazę paszową. Gospodarstwo z 15 ha urosło do 160 ha wraz z dzierżawami. Jedną trzecią zajmują zboża ozime, tj. pszenica, pszenżyto, żyto i jęczmień, kolejną 1/3 mieszanki traw, a na pozostałych gruntach uprawiana jest kukurydza na ziarno i na kiszonkę. Wszystko musi mieć dla pani Ilony uzasadnienie ekonomiczne, bo jak podkreśla, to podstawa każdego biznesu. Podobnie jak dywersyfikacja dochodów, dlatego w 2019 roku padło na sery. Rolniczka pierwszy kurs zrobiła w zagłębiu serowarskim, czyli na Dolnym Śląsku. A w 2021 roku z własnej kuchni przeniosła się do przydomowej serowarni, która stanęła w miejscu dawnego garażu oraz kurnika. Ot tak po krótce wyglądają kulisy powstwania Serowni Kuchary, która dziś cieszy podniebienia okolicznych, ale nie tylko, mieszkańców.

Serowarstwo – od pasji do profesjonalizmu

– Byłam członkiem Rady Nadzorczej mleczarni i na jednym z wyjazdów poznałam panią z okolic Wrocławia, która robiła sery. Zawsze chciałam to robić, zachwycałam się wręcz tym pomysłem, więc po odchowaniu dzieci poszłam w to w ciemno – przyznaje z uśmiechem. Mocno postawiła wówczas na swój rozwój. Pani Ilona ukończyła szkołę serowarstwa na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu, gdzie zdobyła dyplom serowara farmerskiego. I to właśnie tam, porównując z innymi szkoleniami, dostała solidny zastrzyk wiedzy. Z chwilą ukończenia szkoły zaczęła się też jej ścisła współpraca z Uniwersytetem i realizacja w gospodarstwie wielu innowacyjnych projektów.

– W ramach szkoły wyjeżdżaliśmy do Hiszpanii, ale też do Francji, gdzie poznawaliśmy tajniki produkcji serów charakterystycznych dla danego regionu. No i nie ukrywam, kilka z nich mnie zainspirowało i wdrożyłam na własnym podwórku – mówi Ilona Michalak.

Małe kroki, wielkie efekty

Ale jak każdy serowar, zaczynała oczywiście od serów podpuszczkowych. Pierwsze powstały w garnku trzylitrowym. I tak małymi krokami, rozsądnie i nie z rozmachem, rolniczka budowała swój asortyment, bo jak zaznacza z charakterystyczną dla siebie szczerością, nigdy nie pozwoliłaby sobie, aby wyrzucić własnoręcznie stworzony produkt. Dziś dziennie przerabia 500 litrów mleka, z którego powstają twarogi, jogurty, deserki, masło farmerskie, maślanka, sery podpuszczkowe z dodatkami i sery dojrzewające. Dumą pani Ilony jest gouda, za którą niejednokrotnie zdobywała nagrody. Jej cena to ok. 80 zł za kilogram. Swoje produkty sprzedaje w ramach RHD w przydomowym sklepiku, ale współpracuje również z restauracjami i winnicami. – Ser i wino to para idealna – zwraca uwagę rolniczka. W sumie ok. 10% produkcji mleka w gospodarstwie pod Koninem jest przetwarzane, a pozostała część trafia do mleczarni Polmlek.

Siła w obliczu przeciwności

I kiedy wydawało się, że w zasadzie pani Ilona spełniła swoje marzenia i osiągnęła stabilność, do której zawsze dążyła, los miał wobec niej inne plany. Od czterech lat prowadzi gospodarstwo sama, w międzyczasie zmagała się też z chorobą. Te dwa zdarzenia mocno wywróciły jej życie do góry nogami, jednak nie poddała się. A dziś jest silna, jak nigdy dotąd. Ogromnym wsparciem jest dla niej córka Zosia, w której pokłada ogromne nadzieje o przyszłość gospodarstwa.

–To jest moja prawa ręka i moja przyszłość – przyznaje z dumą. Zosia ma 21 lat i już dziś mocno angażuje się w pracę. Co ciekawe, bardziej niż serowarnia pociąga ją hodowla: dojenie krów, cielęta, ocena stada, codzienna praca przy zwierzętach. Dla matki to powód do wzruszenia, ale i nadzieja, że coś, co budowały pokolenia, będzie miało dalszy ciąg w przyszłości.

Ludzie i wsparcie – fundament codzienności

Ciepło w głosie pani Ilony słychać także, gdy mówi o ludziach, którzy są dla niej oparciem w codziennych pracach – zarówno pracownicy, doradcy, którzy pomagają podejmować jej dobre decyzje, jak i przedstawiciele Wielkopolskiej Izby Rolniczej, którzy dostrzegli jej drogę i kibicują jej gospodarstwu. Z takim zapleczem można wyznaczać sobie kolejne kierunki rozwoju.

Nowoczesność i ekonomia w praktyce

A pani Ilona bez wątpienia należy do grona innowacyjnych rolniczek. Oprócz fotowoltaiki niedawno kupiła w ramach wsparcia z programu Rolnictwo 4.0 rozsiewacz do nawozów z nawigacją. Przygotowuje się już też do zakupu zbiorników na deszczówkę, no i z niecierpliwością czeka na rezultaty złożonego wniosku o dofinansowanie robotów udojowych. Niemniej myśli również o bardziej przyziemnych kwestiach, tj. badaniach gleby, dzięki którym nie sypie nawozów na oślep, a dostarcza ziemi składników, których faktycznie potrzebuje. Do tego dochodzą także poplony, czy działania środowiskowe, wszystko po to, by gospodarować precyzyjniej, racjonalniej i taniej. – Ekonomia przede wszystkim – powtarza jak mantrę pani Ilona. To samo widać w podejściu do zdrowotności stada. Rolniczka nie oszczędza na profilaktyce. Zwierzęta są regularnie szczepione, pod stałą opieką weterynaryjną, bo – jak mówi – oszczędzanie na tym etapie kończy się później dużo wyższymi kosztami leczenia. Dobrostan jest kluczowy, dlatego bydło ma całoroczny dostęp do wybiegów przylegających do obory.

Plany na przyszłość i kolejne marzenia

Marzeń też jej nie brakuje. Jest pomysł na autosklep z serami, czy otwieranie gospodarstwa dla grup odwiedzających, warsztaty, edukacja dzieci i młodzieży. Pani Ilona została wpisana do sieci gospodarstw demonstracyjnych i coraz wyraźniej widzi, że właśnie tu kryje się kolejna szansa: pokazać ludziom, skąd naprawdę bierze się mleko i jak powstaje żywność. Bez udawania, bez dekoracji, za to prawdziwie. Bo właśnie prawda jest największą siłą tego miejsca. A pani Ilona udowadnia, że kobieta w rolnictwie może być jednocześnie silna, kompetentna, nowoczesna i pełna serca. Tego ostatniego w szczególności nie można jej odmówić. Ma serce na dłoni. Zatem to naturalne, że doceniono ją w konkursie organizowanym przez Krajową Radę Izb Rolniczych „Rolniczki motorem innowacji w gospodarstwach rolnych w Polsce”. Gratulujemy wygranej V edycji!

Rok 2026 Międzynarodowym Rokiem Rolniczek. Czy kobiety w rolnictwie są coraz bardziej widoczne?

Rożowo-fioletowa kompozycja Zygmunta Sieradzana. W roli głównej ciemierniki (umieszczone w fiolkach z wodą) i zaskakujące we florystyce fioletowe cebule dymki (obrane z zewnętrznej suchej łuski). W centrum gałąź magnolii. Lekkości nadają zestawieniu pędy jaśminu kwiecistego.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Wielkanocna propozycja Mai Wacław z wykorzystaniem beżowej folii piankowej w kształcie liści. Punktem centralnym jest cebula zwartnicy (Hippeastrum). Styropianowe jajeczka umocowano na drutach. Żółte akcenty – narcyzy drobnokwiatowe i kuliste kwiatostany kraspedii. Całości dopełniają dwukolorowe piórka i wijące się pędy wierzby mandżurskiej.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Tu ciekawy pomysł – skrzyp zimowy spełnia rolę naczyń. Niektóre pędy wykończone kwiatostanami dmuszka jajowatego. Żywe kwiaty powojnika, barwionej frezji i driakwi kaukaskiej. Uwagę przykuwają kwiaty ceramiczne. (Maja Wacław).

FOTO: Katarzyna Wójcik

Jak Wielkanoc to jaja, te malutkie i olbrzymie. Jak w tej kompozycji. Pomarańczowe elementy to kwiatostany szarłatu wiechowatego. Kwiaty cebulowe – narcyzy mają woskowane cebule. Widzimy też kwiaty storczyka cymbidium oraz pomarańczowe kwiatostany krokosmii (cynobrówki) w szklanych fiolkach. Zdrewniałe pędy forsycji tuż przed rozwojem żółtych kwiatów. Autorka – Maja Wacław.

FOTO: Katarzyna Wójcik

W tej dekoracji Zygmunta Sieradzana na uwagę zasługują baciki z siana okręconego złotym drutem, tworzące swego rodzaju kosz. Ciekawe jest też połączenie kwiatów sztucznych (maków) z żywymi: narcyzami, kraspediami, pędami jaśminu kwiecistego oraz wierzbowymi z puszystymi kwiatostanami (baziami).

FOTO: Katarzyna Wójcik

Amarantowa barwiona aranżacja w misie na bazie wachlarzowatego suszu palmy waszyngtonii. Powtarzalnym elementem są suszone kwiatostany leucospermum oraz żywe goździka brodatego i biało-różowe owoce dziurawca barwierskiego. W centrum piasek zabarwiony na różowo. Autor – Zygmunt Sieradzan.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Czy chryzantemy pasują do Wielkanocy? Dlaczego nie – przekonuje Zygmunt Sieradzan. Sterowanie ich uprawą pozwala na uzyskanie kwiatostanów nawet w terminie wiosennym. Tu harmonizują kolorystycznie z ciemiernikami, falenopsisem i różowo kwitnącymi pędami migdałowca trójklapowego. Są też wierzbowe „kotki”, oliwkowe pędy derenia rozłogowego i drewniane zajączki.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Zobacz także: Jajkowo, czyli wieś początku życia. Na czym polega magia tego miejsca?

Instalacja zatytułowana „śmigus dyngus” Tomasza Maxa Kuczyńskiego. Robi wrażenie mokrej dzięki zastosowaniu fragmentów pleksi (pleksa, szkło akrylowe, PMMA) – przezroczystego tworzywa sztucznego. Utrzymana w konwencji pastelowej. Użyto m.in. kwiatostanów powojnika, anturium, barwionej kraspedii i asparagusa pierzastego.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Symboliczna koncepcja „obietnica życia” – rośliny kiełkują, przebijając się przez ziemię. Nowe życie wyrasta ze zmarzniętej ziemi. Tomasz Max Kuczyński sugestywnie wykorzystał ziemię zmieszaną z klejem, otaczając nią kosze wiklinowe przedłużone faszyną oraz witkami z siana i mchu owiniętych drutem. Ziemia wypełnia też koszyki. Wyrastają z niej hiacynty, szafirki (niebieskie i białe) i śnieżyce oraz wychylają się symbole nowego życia – jajka. Ciekawym elementem jest też paproć płaskla (łosie rogi).

FOTO: Katarzyna Wójcik

FOTO: Katarzyna Wójcik

Niespotykany bukiet ślubny. Propozycja Mai Wacław, w której bazą jest barwiona zwiewna trawa ostnica piórkowata. Na szczycie różowe anturium, cymbidium, róża i pełnik, owoce dziurawca barwierskiego oraz różowe, delikatne pędy asparagusa pierzastego pozbawione igiełkowatych liści.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Ostnica piórkowata (użyta do stworzenia powyższego bukietu ślubnego) w ogrodzie z jeżówkami.

FOTO: Katarzyna Wójcik

Fajerwerki z barwionych kłosów zboża na zdrewniałym pędzie nad stołem wielkanocnym Zygmunta Sieradzana.

FOTO: Katarzyna Wójcik

fot. Katarzyna Wójcik

Rolnictwo już nie wystarcza. Kobiety szukają dodatkowych dochodów

Współczesne gospodarstwa rolne coraz rzadziej opierają się wyłącznie na dochodzie z produkcji. Spadająca opłacalność i rosnące koszty sprawiają, że rolnicy – w tym kobiety – szukają alternatywnych źródeł utrzymania.

Jak wynika z badań przedstawionych w wyżej wspomnianej monografii, niemal połowa rolniczek (49%) wskazuje gospodarstwo jako główne źródło dochodu, ale już ponad jedna czwarta łączy rolnictwo z inną pracą zarobkową. Dla blisko 24% działalność rolnicza ma jedynie charakter uzupełniający. Okazuje się, że rolnictwo rzadko jest dziś jedynym i wystarczającym źródłem utrzymania. Coraz częściej funkcjonuje w modelu mieszanym – z dodatkowymi dochodami spoza gospodarstwa. Najczęstszy powód? Prosty – pieniądze. Badaczki wskazują, że potrzeba dodatkowego dochodu była wskazywana najczęściej – przez połowę respondentek.

„Kim jestem?” Rolniczka, pracownica czy… pomoc domowa

Choć wiele kobiet pracuje w gospodarstwach na co dzień, ich tożsamość zawodowa pozostaje niejednoznaczna. Tylko 31% badanych określa prowadzenie gospodarstwa jako główną pracę, a największą grupę stanowią tzw. „dwuzawodowczynie” (36%), które łączą rolnictwo z inną aktywnością zawodową.

Jednocześnie aż 28% kobiet mówi o sobie, że zajmują się domem i pomagają w gospodarstwie. To pokazuje, że mimo realnego wkładu w produkcję rolną, wiele kobiet wciąż nie postrzega swojej pracy jako pełnoprawnego zawodu.

Model rodzinnego gospodarstwa nadal dominuje, bo aż:

• 64% kobiet prowadzi gospodarstwo wspólnie z partnerem,
• tylko 16% zarządza nim samodzielnie.

Zobacz także: Rolniczki w Polsce – ile kobiet pracuje w gospodarstwach rolnych?

To potwierdza, że kobiety coraz częściej uczestniczą w decyzjach, ale rzadziej formalnie stoją na czele gospodarstw. – Tylko 16% określiło się jako osoby samodzielnie kierujące gospodarstwami, stanowiące formalne „głowy gospodarstw”. Pozostałe 14% zadeklarowało wspólne prowadzenie gospodarstw z innymi członkami rodzin (np. rodzicami, rodzeństwem, dziećmi) – czytamy w analizie. Okazuje się, że kobiety wchodzą do rolnictwa nie tylko jako żony rolników, lecz także jako współzarządzające i coraz częściej samodzielne kierowniczki.

Co ciekawe, ogromne znaczenie ma sposób wejścia do gospodarstwa. Kobiety, które je odziedziczyły, znacznie częściej postrzegają siebie jako rolniczki niż te, które trafiły do niego po ślubie.

„Rolnik szuka żony” vs rzeczywistość

Popularny obraz wsi nadal bywa stereotypowy. Kobieta często przedstawiana jest jako wsparcie dla rolnika, a nie jako jego partner biznesowy. Badania pokazują jednak zupełnie inny obraz. Jak badaczki wskazują równie często to mężczyzna wchodzi do gospodarstwa kobiety, jak odwrotnie. To zmienia sposób myślenia o własności, decyzjach i roli kobiet w rolnictwie.

Czy rolniczki chcą zostać na wsi?

Mimo trudności większość kobiet nie planuje rezygnacji z rolnictwa:

• 65% chce dalej pracować w sektorze,
• ale aż 30% odpowiada: „trudno powiedzieć”.

Ta niepewność wynika m.in. z rosnących kosztów produkcji, niestabilnych cen, obciążeń administracyjnych, czy problemów z sukcesją. – Współcześnie autoidentyfikacja z rolnictwem pozostaje rozproszona i zróżnicowana. Część kobiet wciąż postrzega swoją pracę w gospodarstwach jako zajęcie pomocnicze lub styl życia, ale większość – pomimo „dwuzawodowości” – utożsamia się z rolą rolniczki współzarządzającej gospodarstwem rolnym. Istotnymi barierami dla pełnego uznania kobiet za samodzielne w sektorze rolnym są wspomniane już normy społeczne i kulturowe, według których to mężczyzna pozostaje „głową gospodarstwa” – czytamy w publikacji pt. "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki". 

Między gospodarstwem a opieką – podwójne obciążenie

Szczególnie trudna sytuacja dotyczy kobiet w wieku 26–35 oraz 46–60 lat. To pokolenie, które jednocześnie wychowuje dzieci, opiekuje się starszymi rodzicami i do tego pracuje w gospodarstwie. Badaczki wskazują, że taka sytuacja generuje ogromne obciążenie fizyczne i emocjonalne, często prowadząc do przemęczenia i ograniczenia aktywności zawodowej.

Zobacz także: Wioski tematyczne w Polsce – dlaczego warto je odwiedzić?

Kobiety chcą się rozwijać, ale brakuje czasu

Około 40% rolniczek uczestniczyło w szkoleniach w ostatnich latach. Najczęściej dotyczyły one produkcji roślinnej, dobrostanu zwierząt i rolnictwa ekologicznego. Jednak druga połowa nie podnosi kwalifikacji. Dlaczego? W monografii podano, że chodzi o brak dopasowanej oferty szkoleniowej (46% kobiet), a ponad 20% respondentek wskazało – brak czasu. Jednocześnie wśród kobiet, które się szkolą aż 72% planuje kontynuować pracę w rolnictwie. – Naszym zdaniem indywidualna mobilizacja edukacyjna prowadzi do szerokich konsekwencji. Szkolenia i rozwój kompetencji mogą pełnić funkcję wyrównującą wobec istniejących nierówności strukturalnych w rolnictwie – dostarczać kobietom narzędzi nie tylko do efektywnego zarządzania gospodarstwami, lecz także do aktywnego współdecydowania o kierunkach ich rozwoju – wskazują naukowczynie.

Partnerstwo rośnie, ale nie wszędzie

Dobra wiadomość: relacje w gospodarstwach się zmieniają.

• 87% kobiet czuje się docenianych,
• 59% mówi o pełnym partnerstwie.

Ale w większych gospodarstwach nadal częściej dominuje tradycyjny podział ról.

Rolniczki trzymają wieś przy życiu

Choć często niedostrzegane, kobiety są dziś jednym z filarów rolnictwa. To one stabilizują dochody gospodarstw, wprowadzają nowe źródła przychodu, dbają o rozwój i edukację, a także podtrzymują ciągłość rodzinnych gospodarstw. Okazuje się, że rolnictwo to dla wielu kobiet nie tylko źródło dochodu, lecz także element życia rodzinnego i dziedzictwa. I właśnie dlatego ich rola będzie w najbliższych latach jeszcze ważniejsza – szczególnie w kontekście zmian demograficznych i odpływu młodych ludzi ze wsi.

Źródło: Monografia pt. "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki"

fot. Canva AI

W polskim prawie nie ma jednej konkretnej regulacji, która wskazywałaby maksymalną wysokość żywopłotu. Co do zasady można go prowadzić nawet na kilka metrów wysokości. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. W praktyce zastosowanie mają przepisy Kodeksu cywilnego, zwłaszcza dotyczące tzw. immisji (czyli oddziaływania na sąsiednie działki). Jeśli żywopłot nadmiernie zacienia sąsiednią nieruchomość, ogranicza dostęp światła, czy powoduje inne uciążliwości, sąsiad może dochodzić swoich praw i żądać jego przycięcia.

Odległość żywopłotu od granicy działki

Również w tym przypadku przepisy ogólnokrajowe nie określają sztywnej minimalnej odległości dla żywopłotu. Jednak obowiązuje zasada – rośliny należy sadzić tak, aby nie naruszały praw sąsiada.

W praktyce przyjmuje się, że:

• żywopłot można sadzić bezpośrednio przy granicy, jeśli nie przekracza jej fizycznie,
• nie może wchodzić na działkę sąsiada (np. gałęziami czy korzeniami).

Warto też sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego i uchwały gminy, bo mogą wprowadzać dodatkowe ograniczenia.

Zobacz także: KSeF a rolnik ryczałtowy. Czy przy dzierżawie pod fotowoltaikę trzeba wystawiać e-faktury?

Gałęzie i korzenie – co mówi prawo?

Zgodnie z przepisami właściciel działki może usunąć gałęzie i korzenie przechodzące z sąsiedniej nieruchomości, jeśli wcześniej wyznaczy termin ich usunięcia właścicielowi roślin, nie wolno jednak samodzielnie niszczyć całego żywopłotu. To ważne szczególnie przy intensywnie rosnących gatunkach, które szybko „przechodzą” na drugą stronę granicy.

Kiedy żywopłot może być problemem?

Najczęstsze konflikty dotyczą:

• zbyt wysokich żywopłotów zacieniających pola lub ogród,
• rozrastających się roślin wchodzących na sąsiednią działkę,
• utrudniania przejazdu maszyn rolniczych przy wąskich drogach.

W takich sytuacjach sąd ocenia, czy doszło do tzw. ponadprzeciętnego zakłócenia korzystania z nieruchomości.

Żywopłot a potencjalne spory – ważne podsumowanie

Choć polskie przepisy nie wskazują wprost maksymalnej wysokości żywopłotu, jego zakładanie i utrzymanie podlega ograniczeniom wynikającym z art. 144 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim właściciel nieruchomości nie może podejmować działań, które ponad przeciętną miarę zakłócają korzystanie z działek sąsiednich – np. poprzez nadmierne zacienienie, ograniczenie dostępu do światła czy zawilgocenie budynków.

W praktyce i orzecznictwie często przyjmuje się jako bezpieczną granicę – wysokość 2,2 m, co wynika z analogii do przepisów Prawa budowlanego dotyczących ogrodzeń niewymagających zgłoszenia. Żywopłot przekraczający tę wysokość, zwłaszcza posadzony bezpośrednio przy granicy, może stać się przedmiotem sporu i podstawą do żądania jego przycięcia.

Dodatkowo rośliny nie mogą przekraczać granicy działki – sąsiad ma prawo domagać się usunięcia gałęzi czy korzeni przechodzących na jego teren. Coraz częściej sądy traktują żywopłoty pełniące funkcję ogrodzenia jak elementy budowlane, co oznacza, że przy większych nasadzeniach mogą mieć zastosowanie przepisy Prawa budowlanego, zwłaszcza w kontekście wysokości i wpływu na otoczenie.

Dobra praktyka dla rolników

Aby uniknąć problemów warto zachowywać rozsądną wysokość żywopłotu przy granicy, regularnie go przycinać, zostawiać odpowiedni dla danego gatunku rośliny odstęp od granicy, a nawet uzgodnić nasadzenia z sąsiadem – to często to najlepsze rozwiązanie.

Choć przepisy nie określają wprost maksymalnej wysokości żywopłotu, nie oznacza to pełnej swobody. Kluczowa jest zasada, by nie utrudniać korzystania z sąsiedniej działki. W praktyce rozsądek i dobre relacje sąsiedzkie są równie ważne jak same przepisy.

Zobacz także: Nowe przepisy o ogrodzeniach od 2026 roku! Co musi wiedzieć rolnik i właściciel siedliska?

Nowe przepisy o ogrodzeniach 2026. Rolnicy muszą uważać na ostre elementy i drut kolczasty

Pisaliśmy o tym, że w 2026 roku wchodzą w życie nowe zasady dotyczące ogrodzeń. Zmiany są istotne dla rolników – szczególnie tych, którzy planują budowę, remont lub modernizację ogrodzenia w gospodarstwie. Ważną zmianą jest zakaz stosowania ostro zakończonych elementów ogrodzeń (pików, szpikulców, tzw. „włosów św. Jana”) na wysokości poniżej 2,2 m, a nie – jak dotąd – do 1,8 metra. Oznacza to, że popularne w wielu gospodarstwach ostre przęsła nie będą już dopuszczalne w dolnej części ogrodzenia.

Zmiany obejmą również drut kolczasty. Dotychczas nie wolno było go stosować od strony drogi publicznej. Nowe przepisy przewidują, że drut kolczasty będzie zakazany na ogrodzeniach w granicach działki, jeśli może stwarzać zagrożenie dla ludzi lub zwierząt – co w praktyce dotyczy większości siedlisk i posesji rolnych. Nowe regulacje wyraźnie podkreślają, że ogrodzenie nie może powodować ryzyka urazów. Dotyczy to nie tylko ostrych elementów, ale również konstrukcji, które mogą prowadzić do skaleczeń, zahaczeń czy zakleszczeń. Ma to szczególne znaczenie w gospodarstwach, gdzie poruszają się dzieci, osoby starsze oraz zwierzęta hodowlane.

Przepisy zwracają także uwagę na dostępność dla osób z niepełnosprawnościami. Dotyczy to również gospodarstw prowadzących sprzedaż bezpośrednią, RHD czy agroturystykę.

Furtka wejściowa powinna spełniać następujące warunki:

• szerokość minimum 0,9 m,
• otwieranie do wewnątrz posesji,
• brak progów lub próg do 2 cm,
• zamki i klamki łatwe w obsłudze.

Nowe przepisy będą obowiązywać wyłącznie dla ogrodzeń budowanych od 2026 roku. Jednak w przypadku przebudowy, remontu lub wymiany ogrodzenia, konieczne będzie dostosowanie go do nowych zasad.

W praktyce oznacza to konieczność dokładnego przemyślenia nowych inwestycji w ogrodzenia. Popularne rozwiązania stosowane do tej pory – szczególnie ostre przęsła czy drut kolczasty – mogą już nie spełniać wymogów prawa. Zmiany mają jeden główny cel: zwiększyć bezpieczeństwo ludzi i zwierząt na terenach prywatnych, w tym w gospodarstwach rolnych.

Źródło: Kodeks cywilny, Prawo budowlane

fot. Canva AI

Czym jest dobrostan rolniczek?

Badaczki wskazują, że dobrostan to coś więcej niż brak choroby. Obejmuje zarówno zdrowie fizyczne i psychiczne, jak i relacje społeczne czy poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji. W przypadku kobiet na wsi trzeba patrzeć szerzej – uwzględniając realia życia, dostęp do zasobów oraz podział ról w gospodarstwie i rodzinie.

Rolniczki często funkcjonują w warunkach większych ograniczeń niż kobiety w miastach. Mowa tu m.in. o trudniejszym dostępie do opieki zdrowotnej, mniejszych możliwościach rozwoju zawodowego czy silniej utrwalonych tradycyjnych rolach społecznych.

Ciężka praca i jej konsekwencje dla zdrowia

Praca w rolnictwie wiąże się z dużym obciążeniem fizycznym. Obsługa maszyn, kontakt ze zwierzętami czy środkami chemicznymi to codzienność, która może negatywnie wpływać na zdrowie – zwłaszcza w dłuższej perspektywie.

Badania pokazują, że wiele rolniczek zmaga się z przewlekłym zmęczeniem, bólem oraz chorobami długotrwałymi. Jednocześnie część z nich deklaruje wysoki poziom energii – co wskazuje na funkcjonowanie „na rezerwie”, bez odpowiedniej regeneracji.

Zobacz także: Rolniczki w Polsce – ile kobiet pracuje w gospodarstwach rolnych?

Przemęczenie i brak czasu na odpoczynek

Jednym z największych wyzwań jest brak równowagi między pracą a odpoczynkiem. Dzień wielu rolniczek wygląda podobnie: praca w gospodarstwie, obowiązki domowe i opieka nad dziećmi lub osobami starszymi.

Efekt? Ograniczony czas na sen i regenerację, chroniczne zmęczenie, rosnące ryzyko wypalenia zawodowego i problemów zdrowotnych. W praktyce oznacza to, że dbanie o własne zdrowie często schodzi na dalszy plan.

Trudniejszy dostęp do opieki zdrowotnej

Na obszarach wiejskich wciąż widać wyraźne braki w dostępie do usług medycznych. Dotyczy to szczególnie specjalistów – w tym ginekologów czy psychologów.

Mniej placówek, większe odległości i problemy komunikacyjne sprawiają, że wiele kobiet odkłada wizyty lekarskie. To z kolei pogłębia problemy zdrowotne i obniża jakość życia: – W 2020 roku na terenach wiejskich działało 4,6 tys. przychodni (21,5% ogółu), czyli tylko o 440 placówek więcej niż w 2010 roku. W miastach funkcjonowało zaś 16,9 tys. placówek, a ich liczba w porównaniu do poprzedniej dekady wzrosła aż o 4,5 tys., czyli było ich dziesięciokrotnie więcej niż na wsiach. Obecnie na 10 tys. mieszkańców wsi przypadają zaledwie trzy przychodnie, podczas gdy w miastach wskaźnik ten wynosi prawie 6,5 – wskazują badaczki. W praktyce oznacza to późniejsze diagnozy i rzadsze korzystanie z profilaktyki.

Zdrowie psychiczne – cichy problem na wsi

Choć większość rolniczek deklaruje ogólne zadowolenie z życia, to jednocześnie wiele z nich doświadcza stresu, napięcia i braku wewnętrznego spokoju.

Przyczyną jest m.in. duża odpowiedzialność za gospodarstwo, niepewność dochodów, czy trudność w oddzieleniu pracy od życia prywatnego. Do tego dochodzi poczucie braku wsparcia – część kobiet mimo życia w rodzinie odczuwa samotność lub niezrozumienie.

Wiele ról, jedno życie

Rolniczki bardzo często łączą kilka funkcji jednocześnie: pracownicy gospodarstwa, matki, opiekunki i osoby odpowiedzialnej za dom. Taki model życia prowadzi do przeciążenia – zarówno fizycznego, jak i psychicznego.

Co istotne, nawet gdy kobiety coraz częściej uczestniczą w podejmowaniu decyzji w gospodarstwie, obowiązki domowe nadal w dużej mierze pozostają po ich stronie.

Zobacz także: Rok 2026 Międzynarodowym Rokiem Rolniczek. Czy kobiety w rolnictwie są coraz bardziej widoczne?

Czy rolniczki mają przestrzeń na rozwój?

Mimo trudności wiele kobiet na wsi wykazuje dużą aktywność i chęć rozwoju. Inwestują w szkolenia, nowe technologie czy edukację, co pokazuje rosnącą świadomość znaczenia profesjonalizacji rolnictwa.

Co ciekawe, gdy pytano je o dodatkowe środki finansowe, najczęściej wskazywały:

• poprawę zdrowia,
• odpoczynek,
• rozwój kompetencji zawodowych.

To wyraźny sygnał, że potrzeba równowagi między pracą a życiem prywatnym jest coraz silniejsza.

Dobrostan rolniczek to coś więcej niż sprawa indywidualna

Sytuacja kobiet na wsi nie dotyczy tylko ich samych. Ich zdrowie, kondycja i samopoczucie mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie gospodarstw oraz całych społeczności lokalnych.

Dlatego poprawa dobrostanu rolniczek – poprzez lepszy dostęp do opieki zdrowotnej, wsparcie społeczne czy wyrównywanie szans – to inwestycja w przyszłość polskiej wsi.

Dobrostan rolniczek w liczbach 

W monografii pt. "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki" badaczki zawarły niezwykle ciekawe dane statystyczne. 

Na pierwszy rzut oka sytuacja wydaje się stabilna – około 50% rolniczek deklaruje, że ma dużo energii. Jednak druga strona tej rzeczywistości jest mniej optymistyczna:

• 37% kobiet czuje się przemęczona,
• ponad 21% doświadcza chronicznego zmęczenia.

To wyraźny sygnał, że wiele z nich funkcjonuje ponad swoje siły.

Problemy zdrowotne są powszechne:

• aż 54% rolniczek odczuwa częste dolegliwości bólowe,
• 38% ma choroby przewlekłe potwierdzone przez lekarza.

Wraz z wiekiem sytuacja się pogarsza – w grupie kobiet powyżej 46 lat:

• 65% skarży się na ból,
• 62% zmaga się z chorobami przewlekłymi.

Dodatkowo niemal 40% rolniczek uważa, że ma nadwagę.

Sen i odpoczynek na marginesie

Regeneracja to jeden z największych problemów:

• tylko 33% kobiet śpi dobrze i budzi się wypoczęta,
• aż 43% ma problemy ze snem,
• 21,5% śpi mniej niż 6 godzin na dobę.

Jeszcze gorzej wygląda kwestia odpoczynku – aż 94% rolniczek ma maksymalnie 2 godziny dziennie na relaks. To zdecydowanie za mało, by organizm mógł się zregenerować.

Psychika też pod presją

Choć 65% rolniczek deklaruje ogólne zadowolenie z życia, to codzienne emocje są bardziej złożone:

• tylko 37% odczuwa spokój i równowagę,
• aż 42% mówi o braku wsparcia emocjonalnego,
• 22% doświadcza samotności.

To pokazuje, że za deklarowanym „radzeniem sobie” często kryje się przeciążenie.

Kobieta od wszystkiego

Rolniczki łączą wiele ról jednocześnie – pracują w gospodarstwie, prowadzą dom i opiekują się bliskimi. Taki model życia prowadzi do stałego przeciążenia.

Potwierdzają to dane:

• 60% rolniczek odczuwa przemęczenie i wyczerpanie,
• wśród kobiet łączących pracę w gospodarstwie z inną pracą jest to 54%.

Jednocześnie 55,5% deklaruje, że dba o swoje zdrowie, co pokazuje, że troska o siebie często ma charakter reaktywny – dopiero gdy pojawiają się problemy.

Chcą zadbać o siebie i się rozwijać

Zapytane o dodatkowe środki finansowe, rolniczki jasno wskazują swoje potrzeby:

• 33% przeznaczyłoby je na zdrowie,
• 24% na odpoczynek (np. wakacje),
• 7% na wsparcie psychologiczne.

Jednocześnie ponad 80% kobiet chciałoby inwestować w rozwój i edukację zawodową.

Źródło: Publikacja IRWiR PAN "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki"

fot. Canva AI

Kobiety filarem systemów rolno-spożywczych

We wspomnianej monografii autorki badań wskazują, że według danych FAO kobiety stanowią dziś około 41 proc. osób pracujących w globalnych systemach rolno-spożywczych. W wielu krajach – zwłaszcza o niższych dochodach – ich udział w pracy rolniczej jest jeszcze większy.

Rolniczki nie tylko uczestniczą w produkcji rolnej, ale także:

• prowadzą gospodarstwa,
• zajmują się sprawami administracyjnymi i finansowymi,
• organizują sprzedaż produktów,
• łączą pracę w gospodarstwie z działalnością pozarolniczą.

Mimo tak dużego zaangażowania ich wkład często pozostaje niedostatecznie widoczny w statystykach i debacie publicznej.

Kobiety w rolnictwie: bariery nadal istnieją

Kobiety pracujące w rolnictwie wciąż napotykają wiele trudności. Najczęściej wskazuje się na ograniczony dostęp do ziemi i kapitału, nowoczesnych technologii, szkoleń i wsparcia inwestycyjnego, czy stanowisk decyzyjnych w instytucjach rolnych. Skutkiem jest m.in. różnica w dochodach oraz większy udział kobiet w pracy nieodpłatnej, zwłaszcza w gospodarstwach rodzinnych.

Polska wieś się zmienia

Polskie rolnictwo w ostatnich dekadach przeszło znaczącą transformację. Modernizacja gospodarstw, integracja z Unią Europejską oraz zmiany społeczne sprawiły, że rolnictwo przestało być głównym źródłem utrzymania wielu mieszkańców wsi.

W efekcie kobiety pracujące w gospodarstwach coraz częściej:

• łączą pracę rolniczą z inną działalnością zawodową,
• prowadzą własne inicjatywy gospodarcze,
• angażują się w rozwój lokalnych społeczności.

Zobacz także: Rolniczki w Polsce – ile kobiet pracuje w gospodarstwach rolnych?

Rolniczki często pozostają niewidoczne w statystykach

Badania nad rolnictwem przez długi czas koncentrowały się głównie na gospodarstwie jako jednostce ekonomicznej. W wielu analizach kobiety pojawiały się jedynie jako członkinie rodzin rolniczych lub pomoc w gospodarstwie. 

Tymczasem współczesne badania pokazują, że ich rola jest znacznie szersza. Rolniczki podejmują decyzje dotyczące produkcji oraz inwestycji, współzarządzają gospodarstwami i odpowiadają za sprawy organizacyjne i formalne. Dlatego coraz częściej traktuje się je jako odrębną grupę zawodową, a nie tylko część gospodarstwa rodzinnego.

Nowe badania o sytuacji rolniczek

Jednym z największych badań dotyczących kobiet w polskim rolnictwie było badanie przeprowadzone przez Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN we współpracy z fundacją Agro Woman. W ankiecie internetowej wzięło udział 600 kobiet, z czego 524 zadeklarowały, że pracują w rolnictwie i identyfikują się jako rolniczki.

Badanie pozwoliło przyjrzeć się trzem kluczowym obszarom:

• sytuacji zawodowej i ekonomicznej rolniczek,
• ich wpływowi na decyzje w gospodarstwie,
• dobrostanowi, czyli jakości życia i zdrowia.

Sprawczość i dobrostan kobiet na wsi

Analizy pokazują, że rolniczki często mają realny wpływ na rozwój gospodarstw – decydują o inwestycjach, produkcji czy organizacji pracy. Jednocześnie wiele z nich wskazuje na trudności wynikające z łączenia wielu ról: zawodowych, rodzinnych i społecznych.

Badaczki zwracają uwagę, że dobrostan kobiet w rolnictwie zależy m.in. od poziomu obciążenia pracą, dostępu do wsparcia instytucjonalnego, możliwości rozwoju zawodowego i edukacji.

Dlaczego Międzynarodowy Rok Rolniczek jest ważny?

Ogłoszenie roku 2026 Międzynarodowym Rokiem Rolniczek ma przede wszystkim zwrócić uwagę na rolę kobiet w produkcji żywności i rozwoju obszarów wiejskich. Podkreśla się, że poprawa sytuacji kobiet w rolnictwie nie jest tylko kwestią równości, ale także warunkiem stabilnego i efektywnego funkcjonowania systemów rolno-spożywczych. Większa widoczność rolniczek w statystykach, badaniach i politykach publicznych może pomóc w tworzeniu rozwiązań lepiej dopasowanych do realiów współczesnej wsi.

Źródło: Publikacja IRWiR PAN "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki"

fot. Canva AI

Kim właściwie jest rolnik?

Choć wydaje się to oczywiste, odpowiedź na pytanie, kto jest rolnikiem, nie jest jednoznaczna. W Polsce funkcjonuje kilka definicji – prawna, instytucjonalna i statystyczna. Każda z nich uwzględnia inne kryteria, takie jak własność ziemi, prowadzenie gospodarstwa, ubezpieczenie w KRUS czy korzystanie z dopłat.

W przepisach prawa najczęściej używa się pojęcia „rolnik”, zwykle w rodzaju męskim. Nie oznacza to jednak, że kobiety nie są częścią tej kategorii. W praktyce rolniczki często pracują w gospodarstwach i podejmują decyzje dotyczące ich funkcjonowania, choć w dokumentach bywają wskazywane np. jako małżonki rolnika: – Nie oznacza to jednak, że „rolnik” jest kategorią wyłącznie męską. Przeciwnie, przyjmujemy, że pytanie „kim jest rolnik?” obejmuje również kobiety pracujące w rolnictwie, czyli rolniczki. Jednocześnie ta językowa asymetria stanowi istotną przesłankę do refleksji nad nieneutralnością płciową rolnictwa, także na poziomie instytucjonalnych wyobrażeń o tym, kto jest „podmiotem rolnictwa”. Sama dominacja definicji formułowanych w rodzaju męskim nie jest oczywiście jedynym dowodem nieneutralności płciowej sektora, jednak sprzyja utrwalaniu „męskiej normy” rolnika jako domyślnego podmiotu rolnictwa, zwłaszcza gdy kobiety pojawiają się w systemach instytucjonalnych częściej jako kategorie relacyjne np. „małżonka rolnika” – czytamy we wspomnianej wyżej publikacji. 

Z punktu widzenia prawa ważną rolę odgrywa pojęcie gospodarstwa rodzinnego, które zgodnie z art. 23 Konstytucji RP stanowi podstawę ustroju rolnego państwa. Natomiast ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego wprowadza definicję rolnika indywidualnego, czyli osoby fizycznej prowadzącej gospodarstwo rolne i spełniającej określone warunki, m.in. dotyczące kwalifikacji, miejsca zamieszkania oraz powierzchni gruntów.

Rolniczki w systemie ubezpieczenia KRUS

Jednym z ważnych źródeł danych o osobach związanych z rolnictwem jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Według danych z 2025 r. ubezpieczeniu w KRUS podlegało ponad 964 tys. osób, z czego 47 proc. stanowiły kobiety.

System obejmuje jednak nie tylko osoby prowadzące gospodarstwa, lecz także małżonków rolników i domowników. Dlatego liczba ubezpieczonych kobiet nie oznacza automatycznie liczby rolniczek kierujących gospodarstwami, ale pokazuje skalę ich obecności w sektorze.

Kobiety wśród beneficjentów dopłat

Widoczność rolniczek można także ocenić na podstawie danych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W 2023 r. płatności bezpośrednie w ramach Wspólnej Polityki Rolnej otrzymało:

• około 317 tys. kobiet (30 proc. beneficjentów),
• około 723 tys. mężczyzn (70 proc.).

Udział kobiet jest jeszcze niższy w przypadku bardziej wymagających programów, takich jak ekoschematy – tam rolniczki stanowiły około 20 proc. beneficjentów.

Może to wynikać m.in. z większych wymagań formalnych, konieczności prowadzenia dokumentacji czy podejmowania decyzji inwestycyjnych, które w wielu gospodarstwach nadal należą do osoby formalnie wskazanej jako główny prowadzący gospodarstwo.

Ile kobiet pracuje w rolnictwie?

Dane z Powszechnego Spisu Rolnego 2020 pokazują, że w gospodarstwach indywidualnych pracowało ponad 1 mln osób, z czego 43 proc. stanowiły kobiety.

Jeżeli uwzględnimy tzw. rodzinną siłę roboczą, czyli wszystkie osoby z rodziny pracujące w gospodarstwie, liczba ta rośnie do ponad 2,6 mln osób. W tej grupie kobiety stanowią około 42 procent.

W praktyce oznacza to, że niemal połowa osób wykonujących pracę w gospodarstwach to kobiety, choć często nie są one formalnie wskazywane jako właścicielki czy kierujące gospodarstwami.

Kobiety rzadziej kierują gospodarstwami

Statystyki pokazują, że kobiety rzadziej niż mężczyźni pełnią funkcję kierującej gospodarstwem. Według danych spisowych:

• kobiety stanowią około 34–35 proc. osób kierujących gospodarstwami,
• jeśli uwzględnić tylko osoby formalnie wskazane jako użytkownicy gospodarstw, ich udział spada do około 29 proc.

Największy udział rolniczek kierujących gospodarstwami odnotowuje się w południowej i południowo-wschodniej Polsce, zwłaszcza w województwach:

• małopolskim,
• podkarpackim,
• śląskim.

W regionach o dużych, towarowych gospodarstwach udział kobiet jest zazwyczaj mniejszy.

Wiek rolniczek – wyraźna różnica pokoleniowa

Struktura wieku wskazuje, że wśród kobiet prowadzących gospodarstwa dominują osoby starsze. Z danych wynika, że:

• 38 proc. rolniczek ma ponad 60 lat,
• tylko około 9 proc. ma mniej niż 40 lat.

Może to oznaczać, że kobiety często przejmują gospodarstwa w późniejszym wieku, np. po zakończeniu aktywności zawodowej małżonka lub w wyniku dziedziczenia.

Wykształcenie rolniczek

Interesujące różnice widać również w poziomie wykształcenia. Kobiety kierujące gospodarstwami częściej niż mężczyźni posiadają wykształcenie wyższe lub średnie ogólne.

Zobacz także: Jak kobiety zmieniają polską wieś? Liderki lokalnych społeczności w Sejmie

Jednocześnie mężczyźni częściej mają wykształcenie rolnicze zawodowe lub techniczne. Oznacza to, że kobiety częściej odpowiadają w gospodarstwie za sprawy organizacyjne, administracyjne czy kontakt z instytucjami.

W praktyce oznacza to rosnące znaczenie kompetencji administracyjnych i cyfrowych, które są coraz ważniejsze przy korzystaniu z dopłat czy prowadzeniu dokumentacji.

Wiele ról w gospodarstwie

Analiza danych pokazuje, że nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, ile jest rolniczek w Polsce. Wszystko zależy od tego, jaką definicję przyjmiemy – czy chodzi o:

• kobiety kierujące gospodarstwami,
• kobiety pracujące w gospodarstwach rodzinnych,
• osoby ubezpieczone w KRUS,
• czy beneficjentki dopłat.

W praktyce rolniczki często pełnią kilka ról jednocześnie – pracują w gospodarstwie, zajmują się dokumentacją, a jednocześnie prowadzą dom i uczestniczą w życiu lokalnej społeczności.

Kobiety są ważną częścią polskiego rolnictwa. Choć rzadziej niż mężczyźni formalnie kierują gospodarstwami, ich udział w pracy na roli jest bardzo duży. Statystyki pokazują, że stanowią około 40–45 proc. osób pracujących w gospodarstwach rolnych. Jednocześnie zmienia się charakter ich roli – coraz częściej odpowiadają za zarządzanie, sprawy administracyjne oraz kontakty z instytucjami. Wraz z rosnącą liczbą procedur i wymogów w polityce rolnej ich kompetencje organizacyjne mogą odgrywać coraz większą rolę w funkcjonowaniu gospodarstw rodzinnych.

Źródło: Publikacja IRWiR PAN "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki"

fot. Canva AI

Kobiety odgrywają coraz większą rolę w rozwoju europejskiego rolnictwa. W wielu gospodarstwach to właśnie one odpowiadają za organizację produkcji, rozwój nowych kierunków działalności czy wprowadzanie innowacji. Mimo to nadal są rzadziej przedstawiane jako zarządzające gospodarstwami. Szacuje się, że kobiety prowadzą około jednej trzeciej gospodarstw w Unii Europejskiej. Wśród młodych rolników ich udział jest jeszcze niższy – tylko niewielka część gospodarstw należy do kobiet poniżej 40. roku życia.

Dlatego instytucje unijne coraz częściej podejmują działania, które mają zwiększyć udział kobiet w rolnictwie i poprawić ich sytuację zawodową.

Platforma Kobiet w Rolnictwie – miejsce współpracy i wymiany doświadczeń

Komisja Europejska zapowiedziała utworzenie Platformy Kobiet w Rolnictwie. Ma ona funkcjonować jako ogólnoeuropejska sieć kontaktów dla osób pracujących w rolnictwie lub w branżach z nim związanych.

Platforma będzie miejscem:

• dyskusji o wyzwaniach stojących przed kobietami w rolnictwie,
• wymiany doświadczeń i dobrych praktyk,
• budowania współpracy między rolniczkami z różnych krajów UE.

Dzięki temu uczestniczki będą mogły lepiej poznawać rozwiązania stosowane w innych gospodarstwach oraz wspólnie szukać odpowiedzi na problemy związane z prowadzeniem działalności rolniczej.

Mentoring – główny element projektu

Jednym z najważniejszych działań platformy ma być program mentoringowy. Jego ideą jest połączenie doświadczonych rolniczek z osobami, które dopiero rozpoczynają swoją drogę w rolnictwie.

Mentorki będą dzielić się wiedzą praktyczną i biznesową, pomagając młodszym koleżankom w takich obszarach jak:

• planowanie rozwoju gospodarstwa,
• przygotowanie biznesplanów,
• zarządzanie kosztami produkcji,
• poruszanie się po rynkach rolnych,
• wprowadzanie nowych technologii i innowacji,
• marketing produktów rolnych, również w internecie i mediach społecznościowych.

Spotkania mentoringowe mogą mieć formę indywidualnych konsultacji lub spotkań grupowych, co pozwoli na wzajemne uczenie się i wymianę doświadczeń.

Wsparcie dla kobiet także w ramach WPR

Wzmacnianie pozycji kobiet w rolnictwie jest jednym z elementów obecnej Wspólnej Polityki Rolnej. Kraje UE w swoich planach strategicznych mogą wprowadzać specjalne działania wspierające rolniczki, m.in. poprzez dodatkowe programy pomocowe czy inicjatywy szkoleniowe.

Coraz większy nacisk kładzie się także na udział kobiet w lokalnych strukturach decyzyjnych, np. w projektach realizowanych w ramach inicjatywy LEADER.

Dane pokazują, że takie działania przynoszą efekty – tylko w 2024 roku ponad 55 tysięcy młodych kobiet w UE otrzymało wsparcie na rozpoczęcie działalności rolniczej.

2026 – Międzynarodowy Rok Rolniczki

Znaczenie kobiet w rolnictwie podkreślono także na poziomie globalnym. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła 2026 rok Międzynarodowym Rokiem Rolniczki. Ma to zwrócić uwagę na wkład kobiet w rozwój obszarów wiejskich oraz zachęcić do podejmowania działań, które poprawią ich sytuację zawodową i społeczną.

Zobacz także: Jak kobiety zmieniają polską wieś? Liderki lokalnych społeczności w Sejmie

Kto może dołączyć do platformy dla Rolniczek?

Członkostwo w Platformie Kobiet w Rolnictwie jest skierowane do osób mieszkających w jednym z krajów Unii Europejskiej i pracujących w rolnictwie lub w sektorze z nim powiązanym. Aby zgłosić udział, należy przesłać formularz zgłoszeniowy do 30 kwietnia 2026 r oku (link).

Szansa na silniejszy głos rolniczek

Powstanie Platformy Kobiet w Rolnictwie ma pomóc w budowaniu silnej sieci współpracy między rolniczkami w całej Europie. Dzięki temu kobiety prowadzące gospodarstwa będą mogły łatwiej dzielić się wiedzą, wspierać się w prowadzeniu działalności i wspólnie wpływać na rozwój sektora rolnego.

Dla wielu rolniczek może to być także okazja do zdobycia nowych kontaktów, inspiracji oraz pomysłów na rozwój własnego gospodarstwa.

fot. Canva AI

Źródło: agriculture.ec.europa.eu

Inicjatywa jest skierowana do kobiet działających w sektorze rolno-spożywczym, a jego inauguracja zgromadziła przedstawicieli administracji publicznej, świata nauki, biznesu oraz instytucji związanych z rolnictwem.

Inauguracja drugiej edycji programu Agro Woman Mentoring

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Tegoroczna edycja programu nabiera szczególnego znaczenia ze względu na decyzję Organizacji Narodów Zjednoczonych, która ogłosiła rok 2026 Międzynarodowym Rokiem Kobiet Rolniczek.

25 rolniczek dostanie wsparcie

Agro Woman Mentoring to projekt, który wyraźnie odcina się od tradycyjnych form edukacji. Nie chodzi tu o jednorazowe szkolenia czy konferencje, ale o długofalową pracę z mentorem, dopasowaną do realnych potrzeb uczestniczek.

Program adresowany jest do kobiet, które prowadzą gospodarstwa rolne, zajmują się przetwórstwem żywności, rozwijają działalność agrobiznesową lub łączą pracę zawodową z życiem na wsi.

– To przestrzeń do budowania pewności siebie, wymiany doświadczeń i zdobywania praktycznych kompetencji, które można natychmiast wykorzystać w gospodarstwie – podkreślają organizatorzy programu.

W tegorocznej edycji udział weźmie 25 rolniczek z różnych regionów Polski. Przez sześć miesięcy będą uczestniczyć w cyklu warsztatów, spotkań eksperckich i indywidualnych sesji mentoringowych. Taka formuła sprzyja nie tylko zdobywaniu wiedzy, ale także tworzeniu sieci kontaktów, które często okazują się równie cenne jak wsparcie merytoryczne.

Wiceminister rolnictwa Adam Nowak 

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Kobiety mają siłę przebicia

Podczas inauguracji programu głos zabrał wiceminister rolnictwa Adam Nowak, który zwrócił uwagę, że współczesna polska wieś przechodzi dynamiczną transformację, a kobiety odgrywają w tym procesie coraz bardziej widoczną rolę.

W jego ocenie to właśnie panie często wykazują się większą odpornością na kryzysy, umiejętnością racjonalnej oceny ryzyka i długofalowym podejściem do zarządzania gospodarstwem. Te cechy przekładają się nie tylko na stabilność ekonomiczną, ale także na rozwój społecznej odpowiedzialności biznesu w rolnictwie.

Nieprzypadkowo więc programy takie jak Agro Woman Mentoring zyskują poparcie administracji publicznej oraz instytucji związanych z sektorem rolno-spożywczym.

Inauguracja drugiej edycji programu Agro Woman Mentoring

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Od pilotażu do bardzo silnej marki

Pierwsza edycja programu, zrealizowana w 2024 r. w formule pilotażowej, pokazała, że zapotrzebowanie na tego typu inicjatywy jest bardzo duże. Uczestniczki – właścicielki nowoczesnych gospodarstw, przedsiębiorczynie z branży żywnościowej, liderki lokalnych społeczności – podkreślały, że mentoring pozwolił im nie tylko uporządkować cele zawodowe, ale też odważyć się na inwestycje i wdrażanie innowacji.

Sukces pilotażu sprawił, że druga edycja programu została rozszerzona i zyskała szerszy rozgłos w środowisku rolniczym. Dziś Agro Woman Mentoring coraz częściej postrzegany jest nie jako jednorazowy projekt, lecz jako element długofalowej strategii wspierania kobiet na wsi.

Inauguracja drugiej edycji programu Agro Woman Mentoring

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Dane ARiMR potwierdzają trend

Znaczenie kobiet w rolnictwie nie jest już tylko hasłem – potwierdzają je również statystyki. Jak wskazują dane Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, ok. 20% wniosków o premie na rozpoczęcie działalności rolniczej składanych przez młodych rolników pochodzi od kobiet.

Co więcej, obecnie blisko jedna trzecia gospodarstw w Polsce zarządzana jest przez rolniczki, a udział ten systematycznie rośnie.

Ważnym elementem wsparcia dla kobiet na wsi są także koła gospodyń wiejskich. Od 8 lat ARiMR realizuje program pomocy finansowej dla KGW, w ramach którego przekazano łącznie 635 mln zł. Środki te trafiają na działalność społeczną, kulturalną, edukacyjną oraz projekty wzmacniające lokalną aktywność mieszkanek obszarów wiejskich.

Inauguracja drugiej edycji programu Agro Woman Mentoring

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Lokalna inicjatywa w globalnym nurcie

Ogłoszenie przez ONZ 2026 roku Międzynarodowym Rokiem Kobiet Rolniczek to wyraźny sygnał, że rola kobiet w produkcji żywności i rozwoju obszarów wiejskich ma znaczenie nie tylko lokalne, ale globalne. Według organizacji międzynarodowych bez wzmocnienia pozycji kobiet nie da się skutecznie mówić o bezpieczeństwie żywnościowym ani o realizacji celów zrównoważonego rozwoju.

Na tym tle Agro Woman Mentoring jawi się jako przykład dobrze zaprojektowanego programu, który realnie odpowiada na potrzeby sektora. Pokazuje też, że polskie rolnictwo coraz śmielej sięga po nowoczesne narzędzia rozwoju kapitału ludzkiego.

Inauguracja drugiej edycji programu Agro Woman Mentoring

FOTO: Michał Dyjuk/ARiMR

Jedno jest pewne: kobiety na wsi przestały być wyłącznie "wsparciem" dla gospodarstwa.

Coraz częściej są jego menedżerkami, strategami i innowatorkami. A programy takie jak Agro Woman Mentoring (więcej dowiesz się tutaj) mogą ten trend tylko przyspieszyć.

Krzysztof Zacharuk

Według danych KRUS współczynnik dzietności ogólnej kobiet mieszkających na wsi w 2024 roku wyniósł 1,149, i był to  najniższy poziom w historii Polski. Jeszcze w 1983 roku kobiety rodziły średnio ponad trzy dzieci, a wskaźnik zapewniający zastępowalność pokoleń osiągnięto ostatnio w 1994 roku.

Eksperci KRUS podkreślają, że spadek dzietności na wsi przebiega szybciej niż w miastach. Obecnie liczba dzieci urodzonych na wsi i w mieście jest praktycznie wyrównana, co oznacza, że tradycyjna przewaga demograficzna wsi przestała już istnieć.

Wiek matek przesuwa się na późniejsze lata

Mediana wieku kobiety mieszkającej na wsi w 2024 roku wyniosła 42,8 lat. To jeden z kluczowych czynników ograniczających liczbę urodzeń. Najwięcej dzieci rodzą kobiety w wieku 26-35 lat, a mediana wieku przy narodzinach pierwszego dziecka wynosi 29,1 lat, podczas gdy w latach 80. było to około 23 lata.

Wyraźnie widać trend opóźniania macierzyństwa, który w połączeniu ze spadającą liczbą kobiet w wieku rozrodczym przyspiesza proces depopulacji wsi.

Liczba kobiet w wieku rozrodczym spada o połowę

Od 2004 do 2024 roku liczba kobiet w wieku 16-49 lat ubezpieczonych w KRUS zmniejszyła się z 583 599 do 261 769. Ogólny spadek liczby kobiet w wieku rozrodczym na wsi od 2015 do 2024 roku wyniósł 365 tys. osób.

To oznacza, że coraz mniej kobiet może pełnić rolę matek, co pogłębia problem spadającej dzietności i starzenia się populacji wiejskiej.

Przeczytaj także: Składki KRUS pod lupą. Drobna pomyłka może słono kosztować rolnika

Migracje i zmiana struktury zatrudnienia pogłębiają kryzys

KRUS informuje też, że transformacja rolnictwa i spadek zatrudnienia w tym sektorze - z 25% w 1991 roku do 7,6% w 2023 roku - sprzyjają odpływowi młodych kobiet do miast. Coraz szersze wykorzystanie maszyn i technologii ograniczyło potrzebę pracy w gospodarstwach, a małe gospodarstwa stały się mniej konkurencyjne.

Efektem migracji jest również dysproporcja płci, jak podaje KRUS, w 2024 roku na wsi było o 166 tys. mniej kobiet w wieku 20-44 lat niż mężczyzn. To utrudnia znalezienie partnerki i ogranicza liczbę urodzeń.

Ujemny przyrost naturalny i starzenie się populacji

Raport KRUS ujawnia, że w 2024 roku przyrost naturalny na wsi wyniósł -49 927 osób. Największe ubytki odnotowano m.in. w powiatach częstochowskim (-696), zamojski (-551) i żywiecki (-496). Jedynie kilka powiatów podmiejskich utrzymało dodatni przyrost, co pokazuje znaczenie migracji z miast.

Starzejąca się populacja oraz przewaga osób starszych nad młodymi stawia samorządy w trudnej sytuacji w zakresie szkół, opieki zdrowotnej i infrastruktury społecznej.

Wyzwania i rekomendacje KRUS

Eksperci KRUS podkreślają potrzebę działań dostosowanych do lokalnych uwarunkowań, m.in.:

• wyrównanie poziomu świadczeń macierzyńskich między KRUS a ZUS,
• wsparcie łączenia pracy w rolnictwie z wychowaniem dzieci,
• rozwój alternatywnych miejsc pracy dla kobiet, np. praca zdalna lub lokalne firmy,
• lokalne programy opieki nad dziećmi w wieku 1-3 lat dopasowane do potrzeb samorządów.

Bez takich działań proces depopulacji i starzenia się wsi będzie postępował, pogłębiając nierównowagę społeczno-ekonomiczną i ograniczając rozwój obszarów wiejskich.

źródło: KRUS Ubezpieczenia w rolnictwie materiały i studia 2(84)/2025 

oprac. Agnieszka Sawicka

fot. envato elements

– Każde wyjście w pole było okupione kilkugodzinnymi spacerami i sprawdzianem z wiedzy. Teraz myślę, że mężczyźni już dostrzegli, że kobiety mogą być i są doskonałymi fachowcami. Bo naprawdę nie mamy się czego wstydzić – zwracała uwagę Agnieszka Bober. Ale nie tylko w rolnictwie taki seksizm był widoczny gołym okiem.

– Dziesięć lat temu, jak poszłam na pierwsze zebranie dyrektorów instytutów Polskiej Akademii Nauk, to na 69 instytutów było siedem pań dyrektor. I pan prezes zwracał się do nas: „proszę panów” – wracała wspomnieniami prof. Monika Stanny, dyrektor Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk. Dziś natomiast kobiety obsadzają 1/3 tych stanowisk.

Kobiety w agrobiznesie: kiedy nastąpił początek transformacji?

– Pielęgniarz w szpitalu też już pewnie nikogo nie dziwi. Dzisiaj jest czas wielkiej transformacji, to nasza zdobycz cywilizacyjna, że kobietę i mężczyznę możemy obsadzić właściwie w każdej roli – dodała prof. Monika Stanny. Niemniej zaznaczyła, że jesteśmy dopiero na początku tej transformacji i to od nas dużo zależy, jak postrzeganie kobiet będzie wyglądało w przyszłości.

– Dziewięć na 10 kobiet pracujących w rolnictwie mówi: „tak, jestem rolniczką, jestem profesjonalna w tym, co robię”. Ale, niestety, ta identyfikacja zawodowa jest dużo dalej niż nasza akceptacja społeczna i kulturowa – podkreślała pani profesor. Doświadczenia rolniczek zdecydowanie ten kazus potwierdzają.

– Na początku ludzie często myśleli, że przejmując gospodarstwo po rodzicach jestem tylko na papierze i fikcyjnie jestem jego właścicielką – opowiadała Lidia Kudła, producentka mleka z woj. kujawsko-pomorskiego, która nie boi się przyznać, że jeśli dziś nadal ktoś nie widzi w niej partnera do rozmowy, to nie wdaje się w dyskusję.

Pasja i odwaga napędzają kobiety na wsi

– Przede wszystkim ich pasja, odwaga, miłość do rolnictwa i do wsi – mówiła Maria Sikorska, pytana o to, co mobilizuje kobiety do działania.

Jej zdaniem polska wieś ma piękne kobiece oblicze, a rolniczki są realną siłą napędową rozwoju wsi. Ekspertka zaznaczyła również, że ważnym wsparciem dla kobiet pozostają środki unijne, które pomagają rozwijać zarówno gospodarstwa rolne, jak i przedsiębiorstwa działające na terenach wiejskich. – Możemy się nimi poszczycić, bo przecież mamy w naszym gronie innowacyjne rolniczki Unii Europejskiej – dodała.

Innowacje i współpraca – rolniczki chcą działać razem

Według prezeski Stowarzyszenia Liderki Innowacji, kobiety nie tylko wdrażają innowacje, ale coraz częściej łączą siły, aby realizować wspólne projekty.

– Kobiety bardzo chętnie dzielą się swoimi doświadczeniami. Co piękne, zaczynają też razem crossować swoje pomysły i działać wspólnie – podkreśliła Maria Sikorska.

To właśnie potrzeba wzajemnego wsparcia i wymiany wiedzy stała się impulsem do powołania organizacji. Stowarzyszenie umożliwia networking, współpracę oraz przestrzeń do rozmów o wyzwaniach, które stoją przed kobietami na wsi.

Zobacz także: „Polskie rolniczki są świadome swojej roli”. Prof. Monika Stanny o cywilizacyjnej zmianie na polskiej wsi

Networking na wsi: wspólnota, która rośnie

Maria Sikorska przyznała, że liczba kobiet w stowarzyszeniu stale rośnie, a kobiety są coraz bardziej otwarte na współpracę i budowanie relacji. – Przybywa nam ciągle członkiń, bo kobiety chcą się sieciować i wspierać – powiedziała ekspertka.

Podczas X Forum Rolników i Agrobiznesu na Sesji Kobiety w Agrobiznesie ekspertki dzieliły się niezwykle ciekawymi analizami, które opisują obecną sytuację rolniczek w Polsce. Jedną z naszych ekspertek była Profesor Monika Stanny, dyrektor Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk.

Transformacja kobiet na wsi: kiedy zaczął się przełom?

Według prof. Moniki Stanny kluczowym momentem dla aktywizacji kobiet w rolnictwie było wejście Polski do Unii Europejskiej.

– Wejście do Unii Europejskiej spowodowało ogromną potrzebę obsługi biurokracji i całego systemu administracyjnego w gospodarstwach. W tym zdecydowanie lepiej odnalazły się kobiety – podkreśla ekspertka.

Jak zaznacza, kobiety szybciej uzupełniły braki edukacyjne, wybierały kierunki administracyjne i naturalnie przejęły obowiązki dokumentacyjne, możliwe do pogodzenia z pracą domową.

– To był proces. Kobiety czuły, że zmiana nadchodzi i przygotowywały się do niej, edukując się i zdobywając kompetencje – dodaje profesor Monika Stanny.

Rolniczki wychodzą z cienia

Choć kobiety od lat pracowały w gospodarstwach, ich wkład długo pozostawał niewidoczny.

– Kobiety były w cieniu. Nie mówiły o sobie, nie informowały o swojej aktywności. Dziś ta zmiana kulturowa jest już bardzo wyraźna – mówi prof. Stanny.

Obecnie kobiety coraz śmielej mówią o swojej roli i potrzebach. To ewolucyjny proces, którego nie da się zatrzymać.

Jak postrzegane są dziś rolniczki?

Z badań Instytutu wynika, że kobiety pracujące w rolnictwie mają silne poczucie zawodowej tożsamości.

– Aż 85% kobiet identyfikuje się jako rolniczki. Są profesjonalne, świadome i dumne ze swojej pracy – zaznacza ekspertka.

Jednak rzeczywistość społeczna nie zawsze nadąża za tą zmianą.

– Kulturowo mamy jeszcze sporo do nadrobienia. Nie wszyscy są gotowi przyjąć tę nową rolę kobiet w rolnictwie – dodaje.

Co ciekawe, problemem nie są jedynie stereotypy mężczyzn.

– Często same kobiety, szczególnie mamy i babcie, nadal widzą rolę kobiet jako przede wszystkim domową. A ta zmiana jest cywilizacyjna, nie do zatrzymania – podkreśla.

Zobacz także: Tylko 388 tys. gospodarstw uzyskuje ponad 50 proc. dochodów z rolnictwa! A reszta?

Instytucje wciąż patrzą przez stare okulary

Mimo ogromnego postępu rolniczki często wskazują na brak zauważenia ich przez instytucje związane z rolnictwem. Z badań wynika, że połowa rolniczek czuje się równouprawniona i spełniona w pracy oraz w relacjach, ale druga połowa nadal doświadcza marginalizacji.

„To jest zdobycz cywilizacyjna”

Na zakończenie rozmowy prof. Stanny podsumowuje:

– Ta zmiana to dla nas, kobiet, zdobycz cywilizacyjna. Musimy ją dobrze zagospodarować, żeby się z nią naprawdę dobrze czuć.

Podczas gali zaprezentowano wianki adwentowe, kompozycje świąteczne, sylwestrowe, bukiety świąteczne dla Adama i Ewy, świąteczne bukiety ślubne, dekoracje stołów. Konstrukcje do niewielkich pomieszczeń, przez standardowe, do dużych prac przeznaczonych np. do hotelowego lobby.

Jedna z nowoczesnych kompozycji świątecznych autorstwa Stefanii Początek.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Jedna z nowoczesnych kompozycji świątecznych autorstwa Stefanii Początek – połączenie roślin żywych (w przewadze) z zasuszonymi. Praca wykonana w płaskim naczyniu z biogąbką (kolor brązowy) na stelażu z wikliny. W centrum różowa protea, biało-zielone anturium, podbarwiony liść strelicji, liście paproci zanokcicy. Obok anturium haworsja. Wypełnieniem są zielone pędy araukarii i gwiazdki z zasuszonej kory brzozowej. Dodatkowy, drobny akcent różowy stanowi kwiatostan neriny, biały – cantedeskii. Nie mogło też zabraknąć wszechobecnej w kompozycjach sosny wejmutki.

Naturalistyczny wieniec adwentowy z czterema świecami na gąbce florystycznej z wiankiem faszyny i pędami cyprysika.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Naturalistyczny wieniec adwentowy z czterema świecami na gąbce florystycznej z wiankiem faszyny i pędami cyprysika. Do dekoracji Stefania Początek wykorzystała też szyszki, gwiazdki z kory, susz egzotyczny, orzechy laskowe, suche pędy rdestu Auberta i pojedyncze, mleczne bombki.

Kompozycja adwentowa Moniki Lis w szklanym naczyniu z 24 świecami i żywymi

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Kompozycja adwentowa Moniki Lis w szklanym naczyniu z 24 świecami i żywymi, białymi gwiazdami betlejemskimi. Dno naczynia i górna część kompozycji wypełnione suszem egzotycznym. Lekkość struktury i zimowy charakter uzyskano dzięki bielonym pędom szparaga pierzastego, potocznie zwanego plumosusem (Asparagus setaceus), przeżywającego obecnie prawdziwy renesans.

Rustykalny wianek z faszyny działający na wszystkie zmysły.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Rustykalny wianek z faszyny działający na wszystkie zmysły. Za sprawą pierników i lasek cynamonu jest też smaczny i pachnący. Naturalistyczny charakter podkreślają szyszki, susz egzotyczny, suszone pomarańcze i pęknięte torebki nasienne bawełny. W tej kompozycji, dzięki metalowym dzwoneczkom, nie zapomniano też o zmyśle słuchu. Pęd oplatający wianek do złudzenia przypominający pęd winobluszczu jest sztuczny z zatopionym drutem, dającym nieograniczone możliwości formowania.

Propozycja świąteczna w naczyniu szklanym ze zwartnicami (Hippeastrum), których cebule zostały zawoskowane (zabezpieczenie przed utratą wody).

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Propozycja świąteczna w naczyniu szklanym ze zwartnicami (Hippeastrum), których cebule zostały zawoskowane (zabezpieczenie przed utratą wody). Okalający wianek i „choinki“ powstały z kreszowanego (zgniatanego i formowanego) drutu i misternie zaklinowanych w nim igieł sosny z pozostawioną piętką. Umieszczone w środku bombki bez zawieszek stanowią naczynia wypełnione wodą dla drobnych kwiatów fiołka alpejskiego.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Podobna technika – osadzanie sosnowych igieł w kreszowanym drucie – została zastosowana w dekoracji metalowych szkieletów choinek.

Śnieżna kompozycja z czterech metalowych obręczy owiniętych postrzępioną poliuretanową pianką do pakowania. 

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Śnieżna kompozycja z czterech metalowych obręczy owiniętych postrzępioną poliuretanową pianką do pakowania. Zawieszone, odwrócone, puste w środku pędy zwartnicy (Hippeastrum) poprzez wypełnienie wodą tworzą naczynia same dla siebie. Dodatkowym zielonym akcentem są pędy wejmutki – konsekwentnie zawieszone „do góry nogami“.

Przykład wykorzystania choinkowych czubów jako wazonów dla anturium. 

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Zobacz także: Skąd się wziął wigilijny karp?

Przykład wykorzystania choinkowych czubów jako wazonów dla anturium. Kuliste elementy to barwione kwiatostany kraspedii. Poniżej srebrzone pędy szparaga pierzastego, potocznie zwanego plumosusem.

Propozycja Elżbiety Bujak wykorzystania ażurowego naczynia z modnego drewna tekowego ze świecami ledowymi i drewnianymi gwiazdkami

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Propozycja Elżbiety Bujak wykorzystania ażurowego naczynia z modnego drewna tekowego ze świecami ledowymi i drewnianymi gwiazdkami. Materiał roślinny stanowią kwiaty storczyka cymbidium i pędy sosny wejmutki.

Nietypowa choinka

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Nietypowa choinka – styropian oklejony ułożonymi dachówkowato łupinami orzechów pistacjowych i peryferyjnie bombkami plus minimalistyczny pęd sosny wejmutki.

Do stworzenia tej kompozycji wykorzystano kulę z szarej gąbki florystycznej

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Do stworzenia tej kompozycji wykorzystano kulę z szarej gąbki florystycznej, parafinę (niedopałki świec), storczyk falenopsis, szyszki, liście magnolii i pędy wejmutki.

W tej prezentacji dominują elementy naturalne.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

W tej prezentacji dominują elementy naturalne, m.in. kortenowe domki i gwiazdki. Materiał roślinny: cyprysik, skimia, srebrny kalocefalus, skrzydłokwiat, ciemiernik biały, szlumbergera (zwana potocznie grudnikiem) oraz hiacynty o zawoskowanych cebulach.

Świąteczny bukiet dla Ewy w kształcie stożka.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Świąteczny bukiet dla Ewy w kształcie stożka.

Bukiet dla Adama.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Bukiet dla Adama.

Dekoracja stołu zaproponowana przez Stefanię Początek z cyklamenami w roli głównej.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Dekoracja stołu zaproponowana przez Stefanię Początek z cyklamenami w roli głównej.

Monika Lis umieściła na stole chryzantemowe kule korespondujące kolorystycznie z bombkami.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Monika Lis umieściła na stole chryzantemowe kule korespondujące kolorystycznie z bombkami.

W tej kompozycji sylwestrowej zastosowano szparag pierzasty (plumosus) barwiony na czarno.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

W tej kompozycji sylwestrowej zastosowano szparag pierzasty (plumosus) barwiony na czarno.

Bukiet ślubny w formie mufki zakładanej na jedną lub dwie ręce.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Bukiet ślubny w formie mufki zakładanej na jedną lub dwie ręce.

Bukiet ślubny z kwiatostanami anturium, neriny i storczyka Vanda.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Bukiet ślubny z kwiatostanami anturium, neriny i storczyka Vanda.

Górna strona bukietu

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Górna i dolna strona bukietu. Lista zastosowanych roślin: brunia, szparag modrzewiowy (Asparagus umbellatus), trawa drżączka, ruskus, nerina, owoce dziurawca ‘Magical White‘, storczyki cambria i falenopsis.

Bukiet ślubny wachlarz.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Stefania Początek – mistrzyni florystyki, wicemistrzyni Polski 2023, właścicielka kwiaciarni „Kolorowa“ w Rybniku.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

Monika Lis – mistrzyni florystyki, Florystka Roku 2024.

FOTO: fot. Katarzyna Wójcik

fot. Katarzyna Wójcik

Dlaczego czujniki są szczególnie ważne na wsi?

W gospodarstwach rolnych występuje wiele czynników, które zwiększają ryzyko powstania pożaru lub zaczadzenia. Należą do nich m.in. ogrzewanie budynków piecami węglowymi lub kotłami starego typu, obecność maszyn, instalacji elektrycznych i akumulatorów o dużym poborze mocy, składowanie łatwopalnych materiałów (siano, słoma, pasze), przebywanie zwierząt, którym trudniej ewakuować się w razie zagrożenia, czy duża odległość od najbliższej jednostki straży pożarnej. Czujniki natomiast dają rolnikowi tę przewagę, że alarmują zanim dojdzie do tragedii.

Czujnik dymu – jak działa i przed czym chroni?

Czujnik dymu wykrywa nawet minimalną ilość cząsteczek dymu, które pojawiają się w fazie tlenia materiałów. W praktyce oznacza to przede wszystkim wcześniejsze ostrzeżenie i skuteczną reakcję, a przy tym np. szybszą ewakuację zwierząt, ludzi i sprzętu. To szczególnie ważne zimą, gdy pożary najczęściej zaczynają się od wadliwej instalacji elektrycznej lub przegrzania pieca.

Zobacz także: Czujka dymu jako obowiązkowe wyposażenie domu – od kiedy nowe zasady?

Czujnik czadu – konieczność przy piecach i kotłach

Tlenek węgla jest bezwonny i niewidoczny. Na terenach wiejskich do zaczadzeń najczęściej dochodzi przy niesprawnych piecach, niewłaściwej wentylacji pomieszczeń, czy z powodu dogrzewania domów i pomieszczeń gospodarczych piecykami. Czujnik czadu reaguje na podwyższone stężenie niebezpiecznego gazu i włącza alarm. Dobrej jakości czujnik dymu czy czadu kosztuje od 60 do 150 zł.

Gdzie montować czujniki w gospodarstwie?

Najlepiej w miejscach o największym ryzyku, jak: kotłownie i pomieszczenia z piecami, korytarze budynków mieszkalnych, stodoły i magazyny pasz, pomieszczenia socjalne dla pracowników, garaże.

W zeszłym roku na stronie social mediów Ochotniczej Straży Pożarnej w Błędowie pojawił się taki oto apel:

Sezon grzewczy właśnie się rozpoczął, dlatego chcemy przypomnieć o kilku ważnych zasadach, które pomogą Wam bezpiecznie korzystać z kominków i pieców:

• Używaj odpowiedniego opału – pal tylko suchym drewnem lub opałem zalecanym przez producenta. Palenie śmieciami lub mokrym drewnem zanieczyszcza komin i zwiększa ryzyko pożaru.
• Dbaj o komin – regularnie czyść przewody dymowe. Przynajmniej raz w roku wezwij kominiarza, aby usunąć sadzę i uniknąć pożaru.
• Zainstaluj czujniki dymu i tlenku węgla – czujniki mogą wcześnie ostrzec o niebezpieczeństwie. Tlenek węgla jest bezwonny i bezbarwny, więc czujnik czadu to konieczność w każdym domu ogrzewanym piecem.
• Zapewnij dobrą wentylację – pamiętaj o stałym dopływie świeżego powietrza, aby uniknąć gromadzenia się tlenku węgla.
• Zachowaj ostrożność – nie pozostawiaj palącego się kominka bez nadzoru i trzymaj łatwopalne materiały z dala od ognia.

Fot. envato elements

Raport „Kobiety w rolnictwie 2025”

Wyniki analizy jasno pokazują, że kobiety stanowią aż jedną trzecią osób pracujących w polskim rolnictwie. To naprawdę sporo. Już sama ilość wskazuje na to, jak ogromną rolę rolniczki spełniają w branży rolnej, choć zawód kojarzony jest raczej ze światem mężczyzn. Rolniczki mają wielki wkład w rozwój tego sektora, podejmują ważne decyzje strategiczne i inwestycyjne, odważnie angażują się w nowoczesny rozwój gospodarstw, a do tego aktywizują lokalne społeczności do działania. Nic dziwnego, że większość respondentek (dwie na trzy) przyznaje, że wspólnie prowadzi gospodarstwo rolne z mężem lub partnerem. Pozostałe rolniczki (14%) pracują z innym członkiem rodziny, a 16% to kierowniczki. Warto dodać, że większość badanych kobiet gospodaruje na powierzchni od 20 do 50 ha (29%), natomiast 21% ankietowanych kieruje gospodarstwem o powierzchni powyżej 50 ha. Najwięcej kobiet reprezentuje produkcję roślinną (72%), zajmując się uprawami.

Czy rolniczki podejmują ważne decyzje?

Według badań Agro Woman widzimy, że rolniczki w dużej mierze mają taką sama moc decyzyjną jak ich partnerzy-mężczyźni w zakresie zarządzania gospodarstwem (także w kontekście finansów i inwestycji). Ponad 70% twierdzi, że decyzje dotyczące działań inwestycyjnych podejmuje na równi z partnerem lub mężem, natomiast 20% badanych deklaruje, że decyduje samodzielnie. W sprawach administracyjnych 66% rolniczek odpowiada za prowadzenie działań biurowych w gospodarstwie, a 24% ma równy wpływ na te decyzje.

Przeczytaj także: Czy kobiety na wsi wciąż muszą walczyć o miejsce w przestrzeni publicznej? Rozmowa z Grażyną Jałgos-Dębską [wywiad, podcast]

Czy kobiety chcą rozwijać się w sektorze rolniczym?

O tym, że kobiety coraz chętniej zajmują się rolnictwem, świadczą deklaracje związane z przyszłością zawodową – ponad 64% ankietowanych przyznało, że za 5 lat chce kontynuować pracę w rolnictwie w swoim czy w innym gospodarstwie lub w jakiś odmiennym obszarze sektora rolnego. Natomiast 43% kobiet ma zamiar kontynuować pracę na swojej ziemi za 5 lat, a 21% zamierza pracować w rolnictwie, ale niekoniecznie w swoim gospodarstwie.

Większość ankietowanych ma wyższy poziom wykształcenia niż ich partnerzy – 57% respondentek posiada wykształcenie wyższe, w porównaniu do 19,5% mężczyzn. Połowa badanych kobiet posiada także wykształcenie kierunkowe. – To wskazuje na rosnącą profesjonalizację wśród kobiet w rolnictwie, co może przyczynić się do ich większej skuteczności w zarządzaniu oraz podejmowaniu decyzji inwestycyjnych – czytamy w analizie raportu.

Kobiety ponadto chcą się dalej szkolić i chętnie przeznaczyłyby pieniądze na kursy, np. dotyczące wykorzystania nowych technologii w rolnictwie, przetwórstwa i sprzedaży bezpośredniej, czy kursy językowe.

Dobrostan rolniczek

Nastawienie i samopoczucie psychiczne w życiu codziennym na wsi jest szczególnie ważne. Rolnicy są narażeni na depresję i pracę w niezwykle stresujących i nieprzewidywalnych warunkach. W odpowiedzi na: „Mam plany na przyszłość”, dwie na trzy badane rolniczki miały pozytywne nastawienie – 40,65% odpowiedziało „Raczej tak”, a 26,53% – „Stanowczo tak”. Natomiast ponad połowa kobiet zgodziła się ze stwierdzeniem: „Mam w sobie dużo energii”. Można domniemywać więc, że rolniczki są optymistycznie nastawione do przyszłości. Być może ta postawa koresponduje z poczuciem sprawczości i mniejszej dyskryminacji przez inne osoby, jak i przez instytucje oraz organizacje, ponieważ 58% badanych kobiet czuje się traktowanych na równi z mężczyznami. Wśród rolniczek prowadzących gospodarstwo wspólnie z mężem lub partnerem 61% nie spotyka się z przejawami dyskryminacji, natomiast dla ankietowanych pracujących z rodziną wynik opiewa na 52%. Podobnie w przypadku kobiet kierujących gospodarstwem – to 49%. Niestety, wciąż 42% badanych doświadcza dyskryminacji i nierównego traktowania. Najpewniej jest to związane z faktem, że kobiety cierpią ze względu na obciążający je podział obowiązków domowych, utrudniający łączenie życia zawodowego i prywatnego. Zatem, czym zajmują się w gospodarstwie i jak zarabiają polskie rolniczki? Podejmują najważniejsze decyzje związane z całym gospodarstwem rolnym i uczestniczą w pracy właściwie na wszystkich poziomach.

Źródło: Raport „Kobiety w rolnictwie 2025” Agro Woman

Fot. envato elements

Maria Sikorska

FOTO:

- Na naszej Bacówce w Ochotnicy Górnej produkujemy oscypka, redykołkę i bryndzę podhalańską. Są to produkty regionalne z certyfikatem. Mąż cały sezon, czyli od maja do października, przebywa tutaj na Bacówce.

Ja natomiast w domu, tu w Ochotnicy Górnej, przerabiam zazwyczaj produkty runa leśnego. Produkujemy też ser dojrzewający, brusek ochotnicki, gdzie dojrzewa już na dole w domu, ale produkcja też odbywa się na Bacówce. Przerabiam grzyby, suszę zioła – podkreśla Małgorzata Bucek. Bryndza podhalańska jest wyrabiana w tradycyjny stary sposób, a jak podkreśla Juhaska, najlepsza jest bryndza majowa i czerwcowa.

Hodowla owiec i wypas

Stado owiec pasie się na górskich pastwiskach pod czujnym okiem psów pasterskich.

- Piesków mam dwanaście, teraz mam trzynastego  szczeniaczka w domu. Kocham psy i zresztą nie wyobrażam sobie Bacówki bez psów. Mamy swoją watahę, dzięki Bogu mamy już trzeci rok spokój z atakiem wilków na owce. Jednak czasem warto zainwestować – zaznacza Małgorzata Buczek.

Kobieta Bacą? A dlaczego nie?

Razem z mężem pracują w Bacówce już 13 lat. Małgorzata Buczek postanowiła podnieść swoje kwalifikacje. Skończyła studia z dyplomem technika żywienia, ukończyła Wyższą Szkołę Zawodową w Nowym Targu, na kierunku turystyka, rekreacja i obsługa ruchu turystycznego.

- Odkąd pojawił się zawód Bacy Juhasa postanowiłam sobie, czemu nie, czemu nie zrobi? Zrobiłam pierwsze na Juhasa i teraz mam kurs na Bacę i mam zamiar jeszcze, może zrobić kurs Bacy Mistrza. W Małopolsce na pewno byłam pierwszym Juhasem kobietą, natomiast na Śląsku już była pierwsza kobieta Juhas, która wcześniej robiła przede mną kurs. Na pewno wywołało to zdziwienie, bo zawsze to mężczyźni byli brani pod uwagę na Juhasa. Zawsze to był męski zawód, ale nie oszukujmy się, że od zawsze kobieta na tej Bacówce była – mówi Małgorzata Buczek. Do skończenia kursu na Juhasa namówił ją mąż. O tym, że pójdzie o krok dalej, na kurs Bacy, zadecydowała samodzielnie.

Praca Juhasa nie jest łatwa

Podkreśla, że praca Juhasa jest bardzo trudna – 24 godz. na dobę, z nieprzespanymi nocami, od rana dój, wypas, przetwórstwo mleka, później kolejne dojenie, znów przetwórstwo i tak kręci się 5 miesięcy dzień po dniu.

- Nas przede wszystkim łączy miłość do gór, żeby zachować te polany, pastwiska, żeby to nie zarastało, bo Ochotnica powstała z lasu i tak wydaje mi się, że dużo zrobiliśmy przez te parę lat, że te polany są jeszcze, żyją i miejmy nadzieję, że będą żyć, że te owce jeszcze będą, że będziemy mieć siłę jeszcze pracować przy tym. W górach najbardziej kocham wolność. Uwielbiam góry, uwielbiam chodzić po górach, uwielbiam przebywać w górach. Nie wyobrażam sobie życia na nizinach i nie wyobrażam sobie życia przede wszystkim w mieście – dodaje Małgorzata Buczek.

Zobacz cały film na naszym kanale na Youtube.

– Dolny Śląsk sprzyja produkcji wina. Jesteśmy regionem, który podobno najszybciej się w tym rozwija. Nasze uczelnie mają nawet kierunek technologia winiarstwa, gdzie szkolą się przyszli winiarze. Ale sam klimat na Dolnym Śląsku powoduje, że mamy długi okres wegetacji, co pomaga winorośli dojrzewać – zwraca uwagę pasjonatka. Niemniej pierwszy plon winogron na jej plantacji nie był zadowalający. Zagrożona była nawet produkcja pierwszej partii wina.

Jak sobie z tym poradziła? Zachęcam do obejrzenia reportażu, a przeczytać więcej możecie w najnowszym numerze top agrar Polska 9/2025 w naszej rubryce „Z pasją na wsi”, którą prowadzi znana i lubiana dziennikarka – Maria Sikorska.

Maria Sikorska

FOTO:

Choć w krajach takich jak Holandia to sprawdzona i powszechnie stosowana forma alternatywnej opieki, w Polsce dopiero zaczyna zdobywać uznanie. Tym samym rolnikom z początku towarzyszyła duża niepewność…

– Mój mąż pytał: w co ty mnie znowu pakujesz? Odpowiadałam: zaufaj mi, bo czuję, że to ma sens. Miałam rację. To, co początkowo wydawało się tylko zadaniem, które miało nam przynieść finansowy zysk, z czasem przekształciło się w misję – a nasi podopieczni stali się domownikami – dodała pani Małgorzata.

Jak działają gospodarstwa opiekuńcze? Jakie warunki trzeba spełnić, aby móc stać się takim gospodarstwem? Zachęcam do obejrzenia reportażu, a przeczytać więcej możecie w najnowszym numerze top agrar Polska 8/2025 w naszej rubryce „Z pasją na wsi”, którą prowadzi znana i lubiana dziennikarka – Maria Sikorska.

Maria Sikorska

FOTO:

Wieś jest kobietą

Coraz więcej mieszkanek wsi przełamuje tradycyjnie przypisaną im rolę opiekunek domowego ogniska i staje się animatorkami życia lokalnej społeczności. Największą zrzeszającą je organizacją pozostają koła gospodyń wiejskich. W Polsce zarejestrowanych jest ich 17,5 tys., a każde z nich liczy ok. 30-75 osób. Ustawa o KGW zasadniczo nie ogranicza spektrum ich działania i choć kładzie nacisk na działalność społeczno-wychowawczą i oświatowo-kulturalną, to oddaje gospodyniom pole także w zakresie wszechstronnego rozwoju obszarów wiejskich czy wspierania przedsiębiorczości. Jeszcze do niedawna w polu zainteresowania kół leżały przede wszystkim kulinaria i rękodzieło, wydaje się jednak, że coraz więcej rozszerza zakres swojej aktywności, zrywając ze stereotypowym obrazem KGW.

Na wsi działają też inne NGO, takie jak stowarzyszenie „Kobiety w Centrum” (organizujące w ramach Kongresu panele o kobietach w samorządzie oraz o zdrowiu kobiet wiejskich), nastawione na aktywizację kobiet i podnoszenie świadomości problemów, z jakimi się mierzą. Po wejściu Polski do UE kobiety doskonale odnalazły się w nowej rzeczywistości i dały się poznać jako sprawne menadżerki, skutecznie aplikujące o unijne środki. Jak zauważyła prof. Iwetta Andruszkiewicz (UAM), swoją efektywnością na niwie społeczno-kulturalnej kobiety wiejskie udowodniły, że mają wszelkie kompetencje do pełnienia również innych funkcji.

Aktywność kobiet w lokalnych samorządach

Widać to choćby w wynikach wyborów samorządowych, w których kobiety zdobywają coraz więcej mandatów – od 11% w 1990 roku do 32% w ostatnich wyborach. Co ciekawe, kobiety największy udział mają właśnie w radach sołeckich i w małych miastach (35%).

Rosnące zaufanie do kobiet w samorządzie widać najlepiej na przykładzie funkcji sołtysa, którą pełni już niemal tyle samo kobiet, co mężczyzn. Wprawdzie mówi się, że feminizacja urzędu związana jest z jego malejącym prestiżem i niewielką gratyfikacją finansową, co może zniechęcać mężczyzn. Nie można jednak odmówić sołtyskom sprawczości i zaangażowania. Kobiece przywództwo postrzegane bywa jako bardziej opiekuńcze, skierowane na cele społeczne i kulturalne, dlatego kobiety mają większe szanse na zdobycie mandatu w gminach peryferyjnych, oddalonych od miast i często pozbawionych dostępu do usług publicznych.

Demograficzna asymetria

Kwestia jakości i dostępności infrastruktury społecznej pojawiała się na Kongresie wielokrotnie, zwłaszcza w kontekście rozwoju obszarów wiejskich. Wiąże się ona z niekorzystnymi zjawiskami demograficznymi, jakie od lat obserwujemy na wsi, gdzie dysproporcja płci jest szczególnie widoczna – w młodszych grupach wiekowych mężczyźni przeważają liczebnie nad kobietami, a granica wieku tej przewagi to 48 lat – od tego momentu coraz więcej jest kobiet, a dysproporcja ta powiększa się wraz z wiekiem mieszkańców wsi, by osiągnąć apogeum w grupie wiekowej powyżej 85 lat, gdzie na 100 mężczyzn przypada aż 260 pań.

Brakuje infrastruktury na wsi

Młode kobiety, zwłaszcza te, które zdobywały wykształcenie w mieście, często już nie wracają w rodzinne strony, gdzie nabyte przez nie kompetencje nie mają szans zostać dostrzeżone i wykorzystane na lokalnym ryku pracy. Do powrotu nie zachęca także gorszy dostęp do usług publicznych i niższa ich jakość. Jak zauważyła dr hab. Sylwia Michalska (IRWiR PAN), na wsi mieszka 40% kobiet i rodzi się 41% dzieci, ale znajduje się tu tylko 17% przychodni.

Sytuację poprawia nieco postępująca digitalizacja: „Dziś kobiety pozostając na obszarach wiejskich mogą prowadzić życie zawodowe, prowadzić swoją działalność gospodarczą, prowadzić sklepy internetowe. To właśnie te zmiany skróciły dystans i pozwalają im zostać w swojej małej ojczyźnie, jednocześnie realizując się zawodowo i osobiście” – argumentowała Magdalena Sobkowiak–Czarnecka, wiceministra ds. Unii Europejskiej. Telemedycyna oraz uelastycznienie usług transportowych na obszarach wiejskich z wykorzystaniem nowych technologii informacyjnych mogą przyczynić się do poprawy sytuacji, na co wskazują przykłady z Hiszpanii, Niemiec czy Austrii.

Dostęp do opieki zdrowotnej i usług opiekuńczych

Z punktu widzenia kobiet istotny jest zwłaszcza dostęp do opieki zdrowotnej oraz instytucji opiekuńczych, które odciążyłyby mieszkanki obszarów wiejskich, tradycyjnie zobligowane do zajmowania się dziećmi i niesamodzielnymi członkami rodziny. Presja czasu wywołana realizacją tych obowiązków często wskazywana jest także jako przeszkoda dla podjęcia aktywności publicznej lub pracy zawodowej.

Trudno myśleć o ucyfrowieniu usług opiekuńczych, jednak innowacyjne rozwiązania, testowane także w Polsce, takie jak gospodarstwa opiekuńcze lub domy międzypokoleniowe mogą stanowić efektywne rozwiązanie. Zwłaszcza, że – jak pokazują sondaże – mieszkanki wsi pozytywnie oceniają swoje miejsce zamieszkania, co wskazuje na potencjał terenów wiejskich jako miejsca do życia.

Przeczytaj także: Czy kobiety na wsi wciąż muszą walczyć o miejsce w przestrzeni publicznej? Rozmowa z Grażyną Jałgos-Dębską [wywiad, podcast]

Co trzecie gospodarstwo prowadzi kobieta

Rolnictwo cały czas postrzegane jest jako męska profesja. Nie można jednak pomijać faktu, że 34% gospodarstw rolnych w Polsce prowadzą kobiety. Dysponują one statystycznie mniejszym areałem niż mężczyźni, a co za tym idzie w mniejszym stopniu korzystają ze wsparcia finansowego. Skarżą się także na gorsze traktowanie w organizacjach rolniczych, brak czasu na udział w szkoleniach oraz nierówny podział obowiązków domowych.

Mimo licznych ograniczeń i niesprzyjającej atmosfery w zdominowanym przez mężczyzn otoczeniu instytucjonalnym, kobiety w sektorze rolnym odnoszą sukcesy dzięki swojej innowacyjności. Dysponując mniejszymi zasobami, są niejako zmuszone wypracować wartość dodaną do swojego produktu, aby utrzymać się na rynku. To rozszerzanie zakresu działalności może przychodzić kobietom łatwiej ze względu na ich doskonałą orientację w przepisach unijnych i wynikającą z niej odwagę w aplikowaniu o środki na nowe przedsięwzięcia.

Nie tylko właścicielki gospodarstw, ale także żony i partnerki rolników, których rola w gospodarstwie ograniczona jest zwykle do wsparcia gospodarza, zajmują się przeważnie pracą biurową i rolniczą buchalterią.

Ogromny potencjał w rolniczkach

W rolniczkach drzemie ogromny potencjał, którego nie wykorzystujemy w pełni ze względu na brak planowania polityki rolnej z uwzględnieniem kwestii równości płci. Komisja Europejska włączyła równość płci do celów Wspólnej Polityce Rolnej na lata 2023-27. Problem w tym, że nie wymusza na państwach członkowskich wdrażania polityk, które pomogłyby te zamierzenia rzeczywiście zrealizować.

Kobiety wspierają odnowę wsi

Sprawa jest istotna nie tylko ze względu na równość kobiet i mężczyzn, która jest jednym z celów strategicznych UE, ale przede wszystkim z uwagi na stan sektora rolnego, mierzącego się z problemem braku następców gotowych przejąć gospodarstwa od coraz szybciej starzejących się rolników.

Kobiety wiejskie to grupa o istotnym potencjale, który przy wykorzystaniu odpowiednich narzędzi wsparcia, można by wykorzystać w procesie odnowy wsi, nie tylko w wymiarze demograficznym i w zakresie wymiany pokoleniowej, ale przede wszystkim w rozwoju społecznym i ekonomicznym.

dr Elwira Wilczyńska, Zakład Socjologii Wsi, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN

A jak to się w ogóle stało, że Łodzianka została serowarką? Ba, że w ogóle zamieszkała na wsi? Jej historia wcale nie jest taka oczywista.

– Na Mazowszu kupiliśmy z mężem jeszcze przed ślubem stare, czterohektarowe gospodarstwo, które miało być dl nas – mieszczuchów, formą odskoczni. Miejscem odpoczynku blisko natury na weekendowe wypady – opowiada rolniczka. Jak to się stało, że wieś ją wchłonęła? Dlaczego postawiła na owcze sery? Zachęcam do obejrzenia reportażu, a przeczytać więcej możecie w najnowszym numerze top agrar Polska 7/2025 w naszej rubryce „Z pasją na wsi”, którą prowadzi znana i lubiana dziennikarka – Maria Sikorska.

Maria Sikorska

FOTO:

Celem ustawy jest zrekompensowanie rodzicom dzieci przedwcześnie urodzonych lub urodzonych o niskiej masie ciała, a więc wymagających hospitalizacji, pobytu w szpitalu w czasie zasiłku macierzyńskiego.

Zasady przyznawania macierzyńskiego

Zgodnie z przepisami art. 35a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (DzU z 2024 r. poz. 90 ze zm.) zasiłek macierzyński przysługuje osobie ubezpieczonej, podlegającej z mocy ustawy lub na wniosek w pełnym zakresie, tj. ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu oraz emerytalno-rentowemu bądź tylko ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy...

Zasiłek tacierzyński dla rolników

Zasiłek macierzyński dla ojca dziecka jest potocznie nazywany urlopem tacierzyńskim. Rolnicy podlegający ubezpieczeniu w KRUS mogą ubiegać się o niego od kwietnia 2023 roku. Kiedy się należy? To świadczenie przysługuje ojcu, jeśli matka była uprawniona do zasiłku macierzyńskiego. Pieniądze są wypłacane rolnikowi jako ciągłość zasiłku macierzyńskiego matki dziecka.

– Chcemy przypomnieć i zachęcać rolników do korzystania z tego świadczenia. Nie ma znaczenia, czy matka dziecka jest ubezpieczona w KRUS, czy w ZUS. Ojciec może przejść na taki urlop po zakończeniu opieki nad niemowlęciem przez jego mamę. Jeśli kobieta jest ubezpieczona w ZUS, musi dostarczyć nam odpowiednie zaświadczenie, a gdy w KRUS – wówczas nic nie musi robić – mówi Iwona Kaszuba, dyrektor Biura Świadczeń KRUS.

Zasiłek tacierzyński dla rolników – kiedy się należy?

O taki zasiłek ojciec-rolnik może ubiegać się w sytuacji, gdy matka skróci okres pobierania zasiłku macierzyńskiego, po wykorzystaniu przez nią tego świadczenia przez co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka, a także w przypadku śmierci matki dziecka czy porzucenia dziecka przez matkę. Zasiłek ten przysługuje ojcu dziecka przez 9 tygodni.

Przeczytaj także: Wioski tematyczne w Polsce – dlaczego warto je odwiedzić?

Prawo do tego zasiłku przysługuje ojcu na dzieci biologiczne, z tytułu przysposobienia bądź przyjęcia dziecka na wychowanie, w sprawie którego wydane zostało postanowienie sądu opiekuńczego o przysposobieniu rodzinie, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia.

Zasiłek tacierzyński dla rolników – kwota

Zasiłek macierzyński dla ojca wynosi 1000 zł miesięcznie, natomiast kwotę świadczenia za niepełny miesiąc ustala się proporcjonalnie do liczby dni w tym miesiącu.

Zasiłek tacierzyński dla rolników – wniosek

Odpowiedni wniosek uprawniony musi złożyć w terminie trzech miesięcy, licząc od dnia zaprzestania pobierania zasiłku macierzyńskiego przez matkę. Chodzi o wniosek na druku KRUS SR-24B/04/2023, który jest dostępny na rządowej stronie internetowej KRUS. Wniosek należy złożyć do jednostki organizacyjnej KRUS, za pośrednictwem poczty lub pocztą elektroniczną przez platformę e-PUAP lub eKRUS. W przypadku przyjęcia dziecka na wychowanie i wystąpienia do sądu z wnioskiem o przysposobienie potrzebne będzie prawomocne postanowienie sądu opiekuńczego o przysposobieniu dziecka rodzinie (jeżeli nie zostało dostarczone do KRUS).

Źródło: KRUS

fot. envato elements

Wioska Bociana

W Niedźwiedzicach znajduje się Wioska Bociana – to tam do promocji miejsca wykorzystano zasoby naturalne – bociany, które licznie przybywają do swoich gniazd i swobodnie przemieszczają się po terenie wioski, nie bojąc się ani mieszkańców, ani turystów. Nic dziwnego, że Niedźwiedzice zdobyły tytuł Najpiękniejszej Wsi Dolnośląskiej 2017 roku – to niezwykle malownicze miejsce pełne sielskich krajobrazów. Do Wioski Bociana przybywają dzieci ze szkół i przedszkoli, aby spędzić miło i kreatywnie czas, korzystając z oferty warsztatowej oraz turyści indywidualni. Wszystko dzięki Stowarzyszeniu Przyjaciół Wsi Niedźwiedzice, które prężnie działa, zadziwiając kreatywnymi pomysłami na promocję swojej wsi.

Wioski tematyczne, Wioska Bociana: Magdalena Suszyńska, Ewa Bazan, Agnieszka Babula - Niedźwiedzice Wioska Bociana, Stowarzyszenie Przyjaciół Wsi Niedźwiedzice

FOTO: Szymon Śliwiński

Wioska Kolejarzy

W Miłkowicach motywem przewodnim jest kolej – tutaj powstała Wioska Kolejarzy. W tej miejscowości tradycje związane z kolejnictwem są pięknie kultywowane. Wiele lat temu znajdował się tutaj ważny węzeł kolejowy na trasie Legnica – Bolesławiec. Od wielu lat większość mieszkańców pracuje na kolei, pielęgnując najstarsze tradycje związane z tym obszarem działalności. Prężnie działające Stowarzyszenie Kolejarz przy wsparciu Gminnego Ośrodka Kultury i Sportu w Miłkowicach (GOKiS) proponuje szeroką ofertę edukacyjną nie tylko dla dzieci i młodzieży.

Wioski tematyczne, Wioska Kolejarzy: Czesław Kudaj - członek Stowarzyszenia Kolejarz, Władysław Grabowski - prezes Stowarzyszenia Kolejarz, Anna Graf - dyrektorka GOKiS Miłkowice, Edward Graniczny członek Stowarzyszenia Kolejarz

FOTO: Szymon Śliwiński

Zapraszamy do obejrzenia reportażu:

Osada Strażacka

W Osadzie Strażackiej (Szklary Dolne) prym wiodą… oczywiście strażacy. Wokół tej grupy zawodowej, która osiąga liczne sukcesy, konstruowana jest tematyczna narracja. Gra terenowa, przystanki, place zabaw, murale – wszystkie zawierają motywy strażackie. Liczne atrakcje są wynikiem współdziałania Koła Gospodyń Wiejskich BUMbabki, sołtyski Doroty Janusz i oczywiście strażaków!

Wioski tematyczne, Osada Strażacka, Dorota Janusz, Szklary Dolne Osada Strażacka, sołtyska i przewodnicząca KGW BUMbabki Szklary Dolne

FOTO: Szymon Śliwiński

Wioski tematyczne w Polsce 

W procesie tworzenia wyżej wspomnianych wiosek czynny udział brał Krzysztof Szustka – Moderator Odnowy Dolnośląskiej Wsi, ekspert ds. rozwoju i promocji obszarów wiejskich, Krajowy Animator Wiosek Tematycznych. Wioski tematyczne to sposób na wypromowanie wsi, ożywienie gospodarki i zintegrowanie społeczności wiejskiej.

Przeczytaj także: Kiszone warzywa z Doliny Baryczy – jaki jest przepis na biznes z duszą?

Fot. Szymon Śliwiński