Szkodniki kukurydzy: monitoring to podstawa
Skuteczna ochrona kukurydzy zaczyna się od prawidłowego rozpoznania zagrożenia. Rolnik nie zawsze widzi samego szkodnika, często pierwszym sygnałem są uszkodzenia liści, łodyg, korzeni czy kolb. Kluczowe znaczenie ma więc znajomość biologii poszczególnych gatunków. Pozwala ona określić, kiedy pojawiają się najbardziej szkodliwe stadia rozwojowe i kiedy należy przeprowadzić ewentualny zabieg.
- Biologia jest bardzo ważna w kontekście tego, kiedy powinniśmy prowadzić ewentualnie działania zwalczające - podkreśla dr hab. Paweł K. Bereś, prof. IOR–PIB. W praktyce oznacza to konieczność regularnego monitorowania plantacji. W zależności od gatunku wykorzystuje się obserwacje bezpośrednie, pułapki świetlne, feromonowe, lepowe czy atraktanty pokarmowe.
Omacnica prosowianka - jeden z najgroźniejszych szkodników kukurydzy
Omacnica prosowianka należy do najważniejszych gospodarczo szkodników kukurydzy w Polsce. Jest motylem nocnym, któremu sprzyjają wysokie temperatury. Ocieplanie klimatu może więc zwiększać znaczenie tego gatunku. Szkodnik występuje już we wszystkich 16 województwach. Coraz większe znaczenie ma również w północnej części kraju.
- Wraz ze zmieniającym się klimatem, ocieplaniem się klimatu, omacnica prosowianka zyskuje nam znaczenie - mówi dr hab. Paweł K. Bereś, prof. IOR–PIB. Jak wygląda omacnica prosowianka? Samice składają jaja przede wszystkim na spodniej stronie liści, często w pobliżu nerwu głównego. Jedno złoże liczy zwykle 20–30 jaj. Jedna samica może złożyć około 600–800 jaj.
Po wylęgu gąsienice mają zaledwie około 1,2 mm długości. W kolejnych stadiach osiągają około 2,5 cm. To właśnie najmłodsze gąsienice są najważniejszym celem ochrony biologicznej i chemicznej.
- Właśnie te malutkie gąsienice są celem polskiej ochrony biologicznej z wykorzystaniem bakterii Bacillus thuringiensis - wyjaśnia dr hab. Paweł K. Bereś, prof. IOR–PIB. Mróz nie zatrzyma omacnicy prosowianki Gąsienice omacnicy zimują w łodygach i resztkach pożniwnych kukurydzy.
W późnych stadiach larwalnych wytwarzają substancje, które chronią ich komórki przed zamarzaniem. Dlatego sama ostra zima nie musi oznaczać znaczącego ograniczenia populacji szkodnika.
- Mrozy absolutnie temu szkodnikowi nie przeszkadzają - podkreśla dr hab. Paweł K. Bereś, prof. IOR–PIB. Znacznie większym problemem dla zimujących stadiów może być susza. W bardzo ciepłych sezonach lokalnie może również dojść do pojawienia się drugiego pokolenia omacnicy.
Omacnica niszczy łodygi, liście i kolby
Gąsienice mogą żerować na niemal wszystkich częściach rośliny, jak liściach, wiechach, łodygach, znamionach i kolbach. Szczególnie groźne jest drążenie kanałów w łodygach. Uszkodzone rośliny mają zaburzone przewodzenie wody i składników pokarmowych, są słabsze i bardziej podatne na łamanie.
Złamanie łodygi poniżej kolby może mieć bardzo poważne konsekwencje. Kolba zwisa wówczas lub opada na glebę, co utrudnia zbiór i zwiększa ryzyko porażenia przez grzyby.
Uszkodzenia powodowane przez gąsienice są również miejscem wnikania patogenów. Szczególnie istotne są grzyby z rodzaju Fusarium. Oznacza to, że silne żerowanie omacnicy może pośrednio zwiększać ryzyko fuzariozy kolb i łodyg, a w konsekwencji również problemu mykotoksyn. W latach szczególnie silnego występowania szkodnika straty w plonie mogą być bardzo duże.
- Omacnica prosowianka w takie lata naprawdę intensywnego żerowania jest w stanie zabrać rolnikowi ponad dwie i pół tony suchego ziarna z jednego hektara - mówi dr hab. Bereś.
Jak zwalczać omacnicę prosowiankę?
Ochrona przed omacnicą powinna opierać się na kilku uzupełniających się metodach:
- zmianowaniu,
- rozdrabnianiu
- resztek pożniwnych,
- odpowiednim doborze odmian,
- metodach biologicznych,
- monitoringu lotu szkodnika,
- ochronie chemicznej wykonywanej w odpowiednim terminie.
Kruszynek - naturalny wróg omacnicy
Jedną z najważniejszych metod biologicznego ograniczania omacnicy jest wykorzystanie kruszynka, czyli niewielkiej błonkówki pasożytującej na jajach motyli. Samica kruszynka wyszukuje złoża jaj omacnicy i składa w nich własne jaja. Rozwijające się larwy powodują zamieranie jaj szkodnika. Charakterystycznym objawem skutecznego pasożytowania jest czernienie złoża jaj.
- Czernienie złoża jaj [...] to jest taki wizualny objaw tego, że kruszynek skutecznie spasożytował nam złoże jaj szkodnika - wyjaśnia prof. Bereś. Kruszynek może być aplikowany m.in. w formie zawieszek czy kulek, a przy odpowiednich rozwiązaniach również z wykorzystaniem dronów.
Bacillus thuringiensis na młodą gąsienice
W określonych uprawach, m.in. kukurydzy cukrowej i pękającej, mogą być stosowane preparaty zawierające Bacillus thuringiensis var. kurstaki. W przypadku ochrony biologicznej kluczowy jest termin zabiegu- preparat powinien trafić na młode gąsienice. Tak samo wygląda sytuacja w przypadku ochrony chemicznej. Nie chodzi o zwalczanie dorosłych motyli, ale o larwy w momencie wylęgu, zanim wgryzą się głęboko w roślinę.
Stonka kukurydziana, już nie kwarantannowa
Drugim szczególnie ważnym szkodnikiem jest stonka kukurydziana. Podobnie jak omacnica prosowianka występuje obecnie we wszystkich 16 województwach. Stonka jest szczególnie groźna w monokulturach. Jej jaja znajdują się w glebie, zwykle na głębokości około 15 cm, gdzie zimują. Są odporne na niskie temperatury, natomiast źle znoszą przesuszenie gleby. Larwy stonki przechodzą trzy stadia rozwojowe i przez cały ten okres przebywają w glebie.
Żerują przede wszystkim na korzeniach kukurydzy, szczególnie na korzeniach włośnikowych. Uszkodzony system korzeniowy nie zapewnia roślinie odpowiedniej stabilności. W efekcie kukurydza może się przewracać, a leżące kolby mogą być porażane przez grzyby oraz uszkadzane przez ślimaki i gryzonie.
Dorosłe chrząszcze natomiast żerują m.in. na znamionach kolb. Może to ograniczać zaziarnienie. Mogą również uszkadzać liście i miękkie ziarniaki. Samice są bardzo płodne. Zwykle składają około 600–800 jaj, a pojedyncza samica może w sprzyjających warunkach złożyć nawet około 1400 jaj.
Najważniejszą metodą ograniczania stonki kukurydzianej jest zmianowanie. W ochronie agrotechnicznej znaczenie mają również:
- niszczenie samosiewów kukurydzy,
- prawidłowe nawożenie,
- dobór odmian o silnym systemie korzeniowym,
- skuteczne zwalczanie chwastów,
- właściwe zagospodarowanie resztek pożniwnych.
Na plantacjach prowadzonych w monokulturze można rozważyć również biologiczną metodę ochrony z wykorzystaniem nicieni Heterorhabditis bacteriophora. Nicienie aplikowane do gleby aktywnie poszukują larw stonki. Wnikają do ich wnętrza i uwalniają bakterie symbiotyczne, które prowadzą do śmierci larwy. Skuteczność tej metody zależy jednak od wilgotności gleby. W warunkach suszy nicienie stają się nieaktywne.
Ploniarka zbożówka - groźna wiosną
Ploniarka zbożówka jest niewielką muchówką, której larwy uszkadzają młode rośliny kukurydzy. W ciągu roku rozwijają się trzy pokolenia, jednak najważniejsze gospodarczo jest pierwsze, wiosenne. Objawy żerowania to m.in. przejaśnienia i niewielkie otwory na liściach oraz ich zniekształcenia. Larwy uszkadzają stożek wzrostu. Roślina może wówczas karłowacieć, wytwarzać pędy boczne, które zwykle nie tworzą kolb, a przy silnym uszkodzeniu całkowicie zatrzymać wzrost.
Szkodnikowi sprzyjają chłodne wiosny, kiedy kukurydza rozwija się wolniej.
Ważne jest zatem:
- możliwie wczesne sianie w odpowiednio ogrzaną glebę,
- wybór odmian o szybkim wzroście początkowym,
- dobre odżywienie roślin,
- izolowanie plantacji od łąk i pastwisk.
Rolnice mogą ścinać młode rośliny
W niektóre lata problemem są również rolnice, w tym rolnica zbożówka. Młode gąsienice uszkadzają liście, natomiast starsze schodzą do gleby, gdzie mogą niszczyć korzenie i przegryzać rośliny u podstawy. Charakterystyczne jest placowe występowanie uszkodzeń. Drugie pokolenie pojawia się w lipcu i sierpniu, ale zwykle jest mniej szkodliwe. Gąsienice mogą również uszkadzać kolby, wyjadając miękkie ziarniaki. Uszkodzone tkanki są następnie bardziej podatne na zasiedlenie przez grzyby.
Drutowce i pędraki - problem na kilka lat
Drutowce, czyli larwy sprężykowatych, są wyjątkowo trudne do ograniczenia, ponieważ ich rozwój może trwać 3–5 lat. Larwy uszkadzają korzenie i podstawę roślin. Prowadzi to do więdnięcia, zamierania i przerzedzenia obsady. W przypadku drutowców szkody często mają charakter placowy. W kukurydzy cukrowej możliwe jest wykorzystanie biologicznej ochrony z zastosowaniem Beauveria bassiana, o ile konkretny preparat jest aktualnie zarejestrowany do danego zastosowania.
Mszyce i wciornastki i inne szkodniki
Mszyce wysysają soki z kukurydzy. Wytwarzają również spadź, na której rozwijają się grzyby sadzakowe. Może to ograniczać powierzchnię asymilacyjną liści. W ochronie najważniejsze są: zbilansowane nawożenie, unikanie nadmiaru azotu, monitoring, ochrona organizmów pożytecznych, uwzględnianie naturalnych wrogów mszyc przed wykonaniem zabiegu. Wciornastki powodują charakterystyczne srebrzyste przebarwienia liści z drobnymi czarnymi punktami. Przy silnym nasileniu mogą ograniczać powierzchnię asymilacyjną.
Przędziorek chmielowiec może mieć większe znaczenie w warunkach suchych i upalnych. Żeruje przede wszystkim na spodniej stronie liści, wysysając soki. Objawami są przebarwienia, osłabienie fotosyntezy i pogorszenie kondycji roślin. Coraz większą uwagę zwraca się również na skoczkowate, w tym skoczka kukurydzianego. Ich żerowanie powoduje drobne punkciki, plamki i przejaśnienia na liściach. W obu przypadkach szczególnego znaczenia nabiera monitoring podczas suszy. Na kolbach może pojawiać się również urazek kukurydziany.
Chrząszcz żeruje przede wszystkim na miękkich ziarniakach, szczególnie w miejscach wcześniej uszkodzonych. Lokalnie problemem mogą być również:
- ślimaki,
- pchełki ziemne,
- miniarkowate,
- zmiennik lucernowiec,
- skrzypionki,
- zwójkowate,
- piętnówki,
- błyszczka jarzynówka,
- wtyk straszyk,
- różne gatunki skoczkowatych,
- słonecznica orężówka.
- dziki i ptaki.
Jak monitorować szkodniki kukurydzy?
Podstawą skutecznej ochrony jest regularna lustracja plantacji. Rolnik może wykorzystywać:
- bezpośrednią obserwację roślin,
- lupę,
- pułapki lepowe,
- pułapki feromonowe,
- pułapki świetlne,
- atraktanty pokarmowe,
- obserwację gleby,
- automatyczne systemy monitoringu.
Co zrobić po zbiorze kukurydzy? W przypadku omacnicy szczególnie ważne jest dokładne rozdrobnienie resztek pożniwnych, ponieważ właśnie w nich zimują gąsienice. W przypadku stonki podstawą jest zmianowanie. Monokultura pozwala szkodnikowi przechodzić z jednego sezonu na kolejny i systematycznie zwiększać populację.
- Im bardziej będziemy się przykładać do rozdrabniania resztek pożniwnych na większym obszarze, tym większa szansa utrzymania tego szkodnika po prostu w ryzach - podsumowuje dr hab. Paweł K. Bereś.
Chemiczne metody zwalczania szkodników w kukurydzy
oprac. Patrycja Bernat
Źródło: Integrowana ochrona kukurydzy przed sprawcami chorób i szkodnikami
