Nowe regulacje wprowadzają szczegółowy mechanizm postępowania z gruntami rolnymi i leśnymi, które na skutek klęski żywiołowej utraciły swoją wartość użytkową. Mają przyczynić się do wsparcia właścicieli gruntów rolnych poszkodowanych w wyniku takiej właśnie sytuacji oraz pomóc w przywróceniu możliwości prowadzenia gospodarstw rolnych. Chodzi o przepisy ustawy z dnia 31 lipca 2026 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi oraz ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, które określają ważne dla rolników zasady oceny ich przydatności produkcyjnej, procedurę zamiany na nieruchomości Skarbu Państwa oraz zasady wykupu za odszkodowaniem.
Ziemia jest, plonu nie ma i nie będzie i co dalej?
Dotąd ustawa powodziowa kończyła się na rekultywacji. Jeśli uprzątnięcie naniesionego przez wodę materiału kosztowało wielokrotność ceny samej ziemi, rolnik zostawał z działką, która w ewidencji figuruje jako grunt rolny, a plonu nie daje. Nowy rozdział 3a znowelizowanych przepisów dokłada dwie ścieżki „ratunku” dla takiej sytuacji: zamianę na inną ziemię i wykup przez Skarb Państwa.
Nowelizacja wprowadza do ustawy definicje gruntów:
– zdewastowanych w wyniku powodzi, które całkowicie utraciły wartość użytkową,
– zdegradowanych w wyniku powodzi, których wartość użytkowa została ograniczona.
Właściciel takich gruntów będzie mógł wystąpić do starosty z wnioskiem o przeprowadzenie analizy, czy rekultywacja na cele rolnicze jest zasadna oraz czy możliwe jest przyznanie gruntów zamiennych w ramach postępowania scaleniowego. Ocena obejmie m.in. stopień zniszczenia gruntu, koszty jego odtworzenia oraz ryzyko ponownego zalania.
Nie zawsze rekultywacja będzie możliwa
Ustawa przewiduje sytuacje, w których rekultywacja zostanie uznana za nieuzasadnioną. Stanie się tak m.in. wtedy, gdy koszt przywrócenia gruntu do użytkowania przekroczy pięciokrotność średniej ceny hektara gruntów rolnych w danym województwie.
Odmowa rekultywacji będzie możliwa również wtedy, gdy nieruchomość znajduje się na obszarze wysokiego ryzyka powodziowego (co najmniej 10%) albo na terenach przewidzianych pod poldery zalewowe lub inwestycje służące ochronie przeciwpowodziowej. W takich przypadkach starosta wyda decyzję o odmowie przeprowadzenia rekultywacji na cele rolnicze.
Jak określono warunki do zamiany gruntów?
Jak już wspomniano, starosta, na wniosek właściciela gruntów rolnych zdewastowanych lub zdegradowanych w wyniku powodzi, dokona analizy zasadności ich rekultywacji na cele rolnicze oraz możliwości otrzymania przez właściciela tych gruntów w zamian gruntów o równej wartości szacunkowej w wyniku scalenia z wykorzystaniem gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa. Właściciel gruntów rolnych będzie mógł złożyć taki wniosek w terminie 6 miesięcy od dnia wystąpienia powodzi.
W przypadku wydania przez starostę decyzji o odmowie przeprowadzenia rekultywacji na cele rolnicze, grunty zdewastowane lub zdegradowane w wyniku powodzi zostaną wydzielone w wyniku scalenia na rzecz Skarbu Państwa. Dotychczasowemu właścicielowi zostaną wydzielone w zamian grunty o równej wartości szacunkowej. Wartość ta ustalana będzie na podstawie danych z ewidencji gruntów i budynków według stanu ujawnionego w tej ewidencji na dzień poprzedzający dzień wystąpienia powodzi. Tak więc wartość rzeczoznawca będzie liczył według stanu z dnia poprzedzającego powódź, nie według tego, co po niej zostało. Do szacunku nie będą też wchodziły np. drzewa i krzewy do 10 lat, o ile nie są nasadzeniami — młody sad posadzony celowo wchodzi więc do wyceny, samosiejka na miedzy nie.
Grunty zdewastowane lub zdegradowane w wyniku powodzi staną się własnością Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia takich gruntów stanie się ostateczna, i z tym dniem wejdą w skład zasobu nieruchomości Skarbu Państwa.
Jakie grunty będą mogły być objęte postępowanie scaleniowym?
Zgodnie z dodawanymi przepisami postępowaniem scaleniowym będą mogły być objęte grunty:
- zdewastowane lub zdegradowane w wyniku powodzi lub grunty z nimi sąsiadujące, jeżeli objęcie ich postępowaniem scaleniowym będzie uzasadnione celami scalenia;
- stanowiące własność Skarbu Państwa możliwe do wykorzystania jako grunty o równej wartości szacunkowej za grunty zdewastowane lub zdegradowane w wyniku powodzi lub grunty z nimi sąsiadujące, choćby nie stanowiły własności Skarbu Państwa, jeżeli objęcie ich postępowaniem scaleniowym będzie uzasadnione celami scalenia.
Postępowanie scaleniowe będzie wszczynane z urzędu. Przed wszczęciem takiego postępowania starosta, w uzgodnieniu z samorządem województwa, dokona analizy możliwości przeprowadzenia postępowania scaleniowego, biorąc pod uwagę w szczególności:
- wynik konsultacji z właścicielami gruntów zdewastowanych lub zdegradowanych w wyniku powodzi;
- informację od podmiotu gospodarującego nieruchomościami Skarbu Państwa o gruntach, które mogą zostać objęte scaleniem;
- proponowany obszar scalenia;
- zakres zagospodarowania poscaleniowego;
- termin oraz szacowane koszty wykonania scalenia gruntów i zagospodarowania poscaleniowego;
- wpływ planowanego scalenia gruntów oraz zagospodarowania poscaleniowego na środowisko, w tym na obszary Natura 2000.
A co jeśli nie ziemi nie można wymienić na inną?
Gdy w okolicy nie ma czym wymienić skażonej ziemi, zastosowanie ma art. 57l ust. 1., zgodnie z którym starosta zawiadamia o tym właściciela, a ten ma sześć miesięcy na wniosek o wykup. Cenę ustala rzeczoznawca majątkowy: stan gruntu z dnia przed powodzią, wartość rynkowa z dnia wydania decyzji. Wypłata kwoty określonej w decyzji następuje – jak zapisano - w ciągu 14 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, z rezerwy celowej na klęski żywiołowe. Warto tu przy okazji dodać, że z tej samej rezerwy finansowane będą ww. scalenia.
Co w przypadku, gdy grunt był dzierżawiony?
Zgodnie z nowymi przepisami, decyzja starosty o zatwierdzeniu projektu scalenia gruntów będzie stanowić podstawę do zmiany umowy dzierżawy przez podmiot gospodarujący nieruchomościami Skarbu Państwa albo rozwiązania umowy dzierżawy bez odszkodowania za wcześniejsze rozwiązanie tej umowy. Rozwiązanie umowy dzierżawy i wydanie nieruchomości nastąpi w terminie 12 miesięcy od dnia, w którym decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia gruntów stanie się ostateczna. Do rozwiązania umowy dzierżawy nie będzie wymagana zgoda dzierżawcy.
Do postępowań dotyczących usuwania skutków powodzi, która wystąpiła we wrześniu 2024 r., w odniesieniu do gruntów rolnych zdewastowanych lub zdegradowanych w wyniku tej powodzi, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie noweli, znajdą zastosowanie przepisy ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi w nowym brzmieniu.
Warto dodać, że według szacunków resortu rolnictwa omawiana ustawa „rozwiąże” na dziś problem około 100 rolników i 870 ha, głównie w dolnośląskim i opolskim – poszkodowanych w wyniku powodzi w 2024 r., przy czym chodzi tu o ziemię najmocniej zniszczoną, a nie powierzchnię przeznaczoną do wymiany.
Możliwa jest też pomoc na rekultywację zniszczonej ziemi
Jak wspomniano na wstępie, druga część nowelizacji zmienia ustawę o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Zgodnie z tymi zapisami, rekultywację po klęsce żywiołowej może przeprowadzić sam właściciel, ale tylko zgodnie z decyzją starosty określającą zakres prac i kosztorys (pieniądze na rekultywację będą pochodziły z budżetu państwa); zakończenie zgłasza w ciągu 30 dni (co w myśl art. 20 ust. 9 stanowi podstawę do przeprowadzenia gleboznawczej klasyfikacji gruntów). Stopień utraty wartości użytkowej takiego gruntu ustala się na podstawie jednej opinii rzeczoznawcy, nie dwóch. Kto nie zrobi rekultywacji w terminie albo wyda pieniądze niezgodnie z przeznaczeniem, będzie je musiał oddać na takich samych zasadach, jak przy zwrocie dotacji.
Warto też dodać, że rolnicy będą się mogli odwołać zarówno w przypadku odmowy rekultywacji gruntów, jak i np. w kwestii wyceny kosztów rekultywacji.
Poszkodowanym w wyniku powodzi z 2024 r. termin na biegnie od 16 września: sześć miesięcy od wejścia ustawy w życie, czyli do 16 marca 2027 r. Dotyczy gruntów w gminach objętych wtedy stanem klęski żywiołowej. Przy kolejnych klęskach (powodziach) liczyć się będzie sześć miesięcy od dnia zdarzenia.
Opr. A. Kozłowska na podst. prezydent.pl, Dziennik Ustaw
