Rolnik przekazuje gospodarstwo synowi, ale zachowuje część gruntów
Wyobraźmy sobie, że pan Jan przekazał synowi gospodarstwo rolne. W zamian syn zobowiązał się do określonych świadczeń na rzecz ojca. Rolnik nie przekazał jednak wszystkich gruntów. Zachował 2,5 ha łąk i pastwisk, które następnie wydzierżawił dwóm sąsiadom. Dzierżawcy wykorzystują ziemię do celów rolniczych. Po kilku latach pan Jan chce przekazać pozostawione grunty w darowiźnie swoim córkom. W takiej sytuacji trzeba rozpatrzyć osobno trzy kwestie: prawidłowość wcześniejszego przekazania gospodarstwa, opodatkowanie przychodów z dzierżawy oraz podatek od darowizny.
Czy rolnik może zatrzymać część ziemi przy przekazaniu gospodarstwa następcy?
To zależy przede wszystkim od rodzaju zawartej umowy i tego, jakie gospodarstwo zostało nią objęte. Nie można automatycznie przyjąć, że rolnik może wyłączyć z przekazania dowolną liczbę hektarów i nadal spełnić wszystkie warunki umowy z następcą. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników reguluje umowę z następcą. Zgodnie z art. 84 rolnik będący właścicielem lub współwłaścicielem gospodarstwa zobowiązuje się w niej przenieść na następcę własność i posiadanie tego gospodarstwa z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty, jeżeli następca do tego czasu będzie w nim pracować. Następca musi być od rolnika młodszy co najmniej o 15 lat. Umowa może również określać wzajemne świadczenia stron przed przeniesieniem gospodarstwa i po nim. Z kolei art. 85 wymaga, aby zarówno umowa z następcą, jak i umowa przenosząca na niego własność gospodarstwa, zostały zawarte w formie aktu notarialnego.
Zobacz także: Rolnik odziedziczył dom z ogrodem i drogą dojazdową. Czy zapłaci podatek od spadku?
Przepisy te nie ustanawiają jednak limitu procentowego gruntów, które rolnik może zachować. Jednocześnie z samego art. 84 nie wynika, że można bez ograniczeń wyłączyć część gospodarstwa z przekazania. Dlatego w przypadku pana Jana trzeba sprawdzić akt notarialny i ustalić, czy 2,5 ha łąk i pastwisk od początku pozostawało poza zakresem przekazywanego gospodarstwa, czy też zostało objęte zobowiązaniem do przeniesienia na następcę. Znaczenie ma również to, czy umowa była umową z następcą w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, czy inną umową, np. darowizną albo umową dożywocia. Samo określenie, że syn przejął gospodarstwo w zamian za utrzymanie ojca, nie wystarcza do rozstrzygnięcia tej kwestii.
Dzierżawa łąk i pastwisk. Czy czynsz trzeba opodatkować PIT?
Jeżeli pan Jan wydzierżawił grunty sąsiadom, którzy wykorzystują je do zwykłej działalności rolniczej, co do zasady nie uzyskuje z tego tytułu przychodu z dzierżawy opodatkowanego PIT. Wynika to z art. 10 ust. 1 pkt 6 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis wymienia jako źródło przychodów m.in. dzierżawę gospodarstwa rolnego lub jego składników, ale wskazuje na dzierżawę na cele nierolnicze albo na prowadzenie działów specjalnych produkcji rolnej. Oznacza to, że istotny jest sposób wykorzystywania gruntów przez dzierżawcę. Jeżeli sąsiad użytkuje łąki i pastwiska w ramach zwykłej działalności rolniczej, a nie na cele nierolnicze, czynsz z takiej umowy nie stanowi przychodu z tego źródła w rozumieniu wskazanego przepisu. Inaczej może być, gdyby ziemia została wydzierżawiona np. pod działalność niezwiązaną z rolnictwem. Wówczas trzeba ponownie ocenić skutki podatkowe umowy.
Darowizna ziemi córkom. Czy trzeba zapłacić podatek?
Jeżeli pan Jan zdecyduje się przekazać pozostawione grunty córkom w formie darowizny, może skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn przewidzianego dla najbliższej rodziny. Zgodnie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn zwolnienie obejmuje m.in. nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez zstępnych, czyli dzieci, wnuki i prawnuki. Co ważne, zwolnienie nie jest uzależnione od wartości przekazywanego majątku. W przypadku darowizny nieruchomości umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Jeżeli darowizna została zawarta w tej formie, obdarowany nie musi dodatkowo składać formularza SD-Z2 w urzędzie skarbowym. Oznacza to, że córki pana Jana mogą otrzymać grunty bez podatku od darowizny, jeśli darowizna zostanie prawidłowo zawarta w formie aktu notarialnego.
Zwolnienie dla gruntów rolnych to odrębna możliwość
Ustawa o podatku od spadków i darowizn przewiduje również osobne zwolnienie dotyczące nabycia gruntów stanowiących gospodarstwo rolne. Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 może ono przysługiwać, jeżeli w wyniku nabycia zostanie utworzone lub powiększone gospodarstwo rolne o powierzchni od 11 do 300 ha, a nabywca będzie je prowadził przez co najmniej 5 lat od dnia nabycia. Zwolnienie to stanowi pomoc de minimis w rolnictwie. Warto jednak podkreślić, że w przypadku darowizny od ojca na rzecz córki podstawą zwolnienia może być art. 4a, czyli przepis dotyczący najbliższej rodziny. Nie trzeba wówczas spełniać warunków dotyczących powierzchni gospodarstwa od 11 do 300 ha ani prowadzenia go przez pięć lat. Są to dwa odrębne zwolnienia.
Co powinien sprawdzić rolnik przed przekazaniem ziemi córkom?
W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, na jakiej podstawie prawnej pan Jan przekazał gospodarstwo synowi i czy zachowane 2,5 ha gruntów rzeczywiście pozostało poza zakresem tej umowy. Warto przeanalizować akt notarialny, ponieważ od jego treści zależy ocena skutków wcześniejszego przekazania. Jeżeli ziemia została prawidłowo pozostawiona w majątku rolnika, a następnie była wydzierżawiana na cele rolnicze, sam czynsz co do zasady nie podlega PIT. Z kolei darowizna tych gruntów na rzecz córek może korzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn.
Artykuł ma charakter informacyjny. Ostateczne rozliczenie zależy od składu spadku, relacji ze spadkodawcą oraz spełnienia ustawowych warunków i formalności.
Źródło: ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych; ustawa o o podatku od spadków i darowizn, Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników, gov.pl
fot. Magdalena Szymańska
