Rolnictwo coraz częściej szuka alternatywnych źródeł dochodu. Rosnące koszty produkcji, niepewność cen płodów rolnych i potrzeba dywersyfikacji sprawiają, że rolnicy zaczynają interesować się uprawami, które jeszcze kilka lat temu pozostawały poza głównym nurtem rolnictwa. Jedną z nich jest paulownia.
Firma Green Lungs rozwija w Polsce model uprawy tego drzewa, oferując nie tylko sadzonki, ale również przygotowanie plantacji, doradztwo i rozwiązania związane z zagospodarowaniem pozyskiwanej biomasy. Szczególnie interesujący jest kierunek energetyczny, w którym paulownia może stać się alternatywnym surowcem dla kukurydzy wykorzystywanej w biogazowniach.
Paulownia w Polsce. Od pierwszej szkółki do 100 ha plantacji
Historia firmy rozpoczęła się od doświadczeń zdobywanych poza Polską. Paweł Szewera, dziś specjalista ds. plantacji i prokurent przedsiębiorstwa, po powrocie do kraju zaproponował synowi, Danielowi Szewera rozwinięcie działalności związanej z paulownią.
- Firma działa w Polsce od pięciu lat. Na początku zaczęliśmy od przygotowywania infrastruktury i terenów. Dwa lata zajęło nam doprowadzenie do sytuacji, w której mieliśmy własne sadzonki hodowane w Polsce, na polskiej glebie i w polskim klimacie -opowiada Paweł.
Wybrano odmianę Shan Tong, która posiada certyfikat unijny i ma charakteryzować się odpornością temperaturową od minus 27 do plus 40 stopni Celsjusza.
Pierwsza szkółka powstała na wynajętym polu pod Wrocławiem. Sprzedaż sadzonek rozpoczęła się trzy lata temu. W ciągu kolejnych trzech lat firma uczestniczyła w założeniu plantacji o łącznej powierzchni około 100 hektarów.
Za przedsięwzięciem stoi rodzinny model biznesowy. Syn Pawła odpowiada za prowadzenie firmy, marketing i materiały promocyjne, natomiast ojciec wnosi doświadczenie związane z uprawą i technologią plantacji.
- Ja miałem pomysł, on miał pieniądze i chęci. Razem to tworzymy -mówi Paweł.
Karpy zamiast sadzonek in vitro. Jak zakłada się plantację paulowni?
Jednym z najważniejszych elementów oferty firmy jest sposób przygotowania materiału nasadzeniowego.
Na rynku dostępne są między innymi sadzonki in vitro sprzedawane w niewielkich koszyczkach, z zielonymi częściami i delikatnymi korzeniami. Green Lungs proponuje inne rozwiązanie - sadzonki w postaci karpy.
- Nasza sadzonka jest przez rok sadzona na polu. Wczesną wiosną trafia do gruntu, a po roku wyciągamy ją z ziemi, odcinamy część nadziemną i wysyłamy klientowi w postaci karpy. To zupełnie inny materiał niż mała sadzonka z listkami w koszyczku - tłumaczy Paweł.
Zobacz także: Ma hektar uprawy, której w Polsce prawie nie ma. W Niemczech zbierają nawet 3 t/ha
Dlaczego ma to znaczenie? Sposób przygotowania sadzonek pozwala rozpocząć nasadzenia wcześniej.Green Lungs deklaruje, że ich materiał można sadzić już od początku kwietnia, a sezon nasadzeń trwa do 15 czerwca. W przypadku części sadzonek in vitro, sprowadzanych między innymi z Hiszpanii, termin sadzenia jest późniejszy i przypada po okresie największego ryzyka wiosennych przymrozków. W polskich warunkach klimatycznych wcześniejsze rozpoczęcie wegetacji może mieć duże znaczenie. Dodatkowe półtora do dwóch miesięcy pozwala roślinie wcześniej rozwijać system korzeniowy. Paweł zwraca też uwagę na odporność odmiany Shan Tong na przymrozki. Nawet jeśli młoda część nadziemna zostanie uszkodzona przez mróz, roślina może odbić z korzenia.
- Jeżeli sadzonka osiągnie w maju 50–70 centymetrów, a później przyjdzie przymrozek i zetnie jej część nadziemną, nie oznacza to końca plantacji. Mówimy inwestorom: zetnijcie ją przy ziemi, a roślina odbije - wyjaśnia.
Dlaczego plantację ścina się już po pierwszym roku?
W uprawie paulowni ważne jest również tak zwane ścięcie techniczne. Przeprowadza się je po pierwszym roku, wczesną wiosną. Powód jest praktyczny: drzewa na plantacji nie rozwijają się identycznie. Różnice wynikają między innymi z mozaikowatości gleb, warunków atmosferycznych, dostępności wody i momentu rozpoczęcia wzrostu.
- To nie jest pomidor z supermarketu, że wszystkie są równe i takie same. Jedna sadzonka ma większy korzeń, druga mniejszy. Jedne startują wcześniej, inne później - obrazowo tłumaczy Paweł.
Ścięcie techniczne ma wyrównać wzrost plantacji i pobudzić system korzeniowy. Po zabiegu rośliny mają odbijać silniej i bardziej równomiernie. To właśnie z tej właściwości wynika potencjał paulowni jako rośliny wieloletniej. Zamiast corocznego zakładania uprawy od początku, rolnik może korzystać z istniejącego systemu korzeniowego przez kolejne sezony.
Drewno, biomasa, kiszonka i biogaz. Cztery kierunki wykorzystania paulowni
Green Lungs wyróżnia kilka modeli prowadzenia plantacji. Każdy odpowiada na inne potrzeby rynku.
Pierwszy to uprawa przemysłowa, nastawiona na produkcję drewna. Drugi to plantacja energetyczna, z której pozyskuje się surowiec na zrębki, pellet i opał.
Trzeci kierunek to produkcja zielonej masy przeznaczonej na wysokobiałkową kiszonkę paszową. Czwarty, szczególnie interesujący z punktu widzenia transformacji energetycznej, to produkcja biomasy dla biogazowni i biometanowni.
To właśnie dwa ostatnie rozwiązania mogą otworzyć nowe możliwości współpracy pomiędzy rolnikami a sektorem energetycznym.
Jedno sadzenie i coroczny zbiór. Jak ma działać plantacja na biomasę?
Najbardziej interesujący model zakłada bardzo gęste nasadzenie paulowni, zbliżone do sposobu prowadzenia uprawy kukurydzy. Rozstawa wynosi 30 × 70 centymetrów, co oznacza około 47 tys. sadzonek na hektar.
W tym przypadku nie chodzi o uzyskanie grubych pni i drewna przemysłowego. Celem jest produkcja dużej ilości zielonej masy, którą można następnie zakisić i wykorzystać jako substrat w biogazowni.
- Sadzimy raz i zbieramy plony przez wiele lat. Roślina odrasta z korzenia przez 15–20 lat. Nie musimy co roku ponownie siać, jak w przypadku kukurydzy. Ścinamy, czyścimy pole i w kolejnym sezonie znowu mamy materiał - wyjaśnia Paweł.
Zbiór odbywa się w sierpniu. Cała zielona część roślin jest ścinana i rozdrabniana. Następnie trafia do rękawów, w których przebiega proces kiszenia.
Po około pięciu–sześciu tygodniach kiszonka jest gotowa do wykorzystania. To istotna zmiana w podejściu do produkcji surowca energetycznego. W tradycyjnym modelu rolnik musi każdego roku ponosić koszty związane z przygotowaniem pola, siewem i założeniem kolejnej uprawy. W przypadku paulowni inwestycja w plantację ma służyć przez kilkanaście lat.
Nawet 400 ton biomasy z hektara. Jak rośnie plon paulowni?
Najmocniejszym argumentem przedstawianym przez firmę są prognozowane ilości zielonej masy. W pierwszym roku z hektara można uzyskać około 120 ton mokrej masy. W kolejnych latach plon ma systematycznie wzrastać, od siódmego do dziewiątego roku uprawy osiągać nawet 400 ton. Dla porównania rozmówca wskazuje na około 40 ton kukurydzy z hektara.
- W pierwszym roku roślina może mieć około 1,7 metra wysokości. W drugim osiąga już około 2,5 metra, a później przyrosty są jeszcze większe. Z jednego korzenia wyrasta więcej pędów. W czwartym, piątym czy szóstym roku możemy mówić nawet o 15 kilogramach mokrej masy z jednej sadzonki - przedstawia Paweł.
Paulownia zamiast kukurydzy w biogazowni. Co z uzyskiem metanu?
Green Lungs deklaruje, że przeprowadziło badania dotyczące przydatności paulowni do produkcji biogazu na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie. Według przedstawiciela firmy podczas kiszenia materiał z paulowni uzyskuje ilość metanu zbliżoną do kukurydzy. To jeden z najważniejszych elementów całego pomysłu. Sama wysoka masa zielona nie wystarczy, aby przekonać operatorów biogazowni do zmiany lub uzupełnienia dotychczasowej bazy substratowej. Kluczowe jest to, ile energii można uzyskać z każdej tony dostarczonego materiału.
- Wykonaliśmy badania i wiemy, że podczas kiszenia wydobywa się prawie taka sama ilość metanu jak z kukurydzy. Zapotrzebowanie na taką kiszonkę jest ogromne - mówi Paweł i zwraca uwagę także na różnicę w ilości odcieku powstającego podczas kiszenia. Według przedstawionych danych w przypadku kukurydzy jest to około 30 proc., natomiast przy kiszonce z paulowni około 28 proc. Dwa punkty procentowe mogą wydawać się niewielką różnicą. Jednak przy dużej skali produkcji i znacznie większej ilości zakiszanej masy różnice w ilości odcieku mogą mieć znaczenie dla gospodarstwa.
Ostateczna ocena ekonomiczna wymaga jednak uwzględnienia również zawartości suchej masy, strat podczas przechowywania, składu chemicznego kiszonki, kosztów transportu i rzeczywistego uzysku biogazu.
Płyn, który wycieka podczas kiszenia (około 28 proc. masy mokrej), jest bardzo wartościowym nawozem. Można go oddać z powrotem na plantację.
Biogazownia może potrzebować surowca przez cały rok. Paulownia daje szansę na wieloletni kontrakt
Dla właścicieli biogazowni najważniejsza jest stabilność dostaw substratu. Instalacja musi pracować, a jej rentowność zależy między innymi od dostępności i ceny surowca. W tym kontekście wieloletnia plantacja paulowni może być interesującym elementem budowania lokalnego łańcucha dostaw. Rolnik zakłada plantację, co roku zbiera zieloną masę, kisi ją i może dostarczać do instalacji energetycznej. Biogazownia zyskuje dodatkowe źródło substratu, a gospodarstwo - możliwość uzyskiwania przychodów z jednego założenia uprawy przez wiele sezonów.
- My nie patrzymy tylko na samo posadzenie drzew. Ważne jest również to, żeby inwestor miał zapewniony odbiór biomasy i wiedział, gdzie będzie ją sprzedawał - podkreśla.
Green Lungs deklaruje, że dysponuje również opracowaniem dotyczącym zakładania plantacji pod biogazownie oraz wynikami badań dotyczących potencjału biogazowego paulowni.
Ile może dać hektar paulowni i jakie koszty trzeba odliczyć?
Paweł wskazuje, że obecnie biogazownie płacą za tego rodzaju surowiec około 230–240 zł za tonę. Przy pierwszych zbiorach firma zakłada uzyskanie 120–150 ton biomasy z hektara.
Przy takich założeniach potencjalna wartość sprzedaży wynosi:
120 ton × 230 zł = 27 600 zł z hektara,
150 ton × 240 zł = 36 000 zł z hektara.
To przychód liczony według cen i ilości podanych przez rozmówcę, a nie zysk netto rolnika.
Od tych kwot trzeba odjąć między innymi koszty zbioru, rozdrabniania, zakiszania, przechowywania, transportu, nawożenia, nawadniania i utrzymania plantacji.
Nie można też zakładać, że każdy hektar osiągnie identyczny wynik. Wartości przedstawione przez firmę należy traktować jako założenia wymagające potwierdzenia w lokalnych warunkach. Mimo to sam model jest wart uwagi: zamiast co roku ponosić koszty zakładania uprawy, gospodarstwo inwestuje w wieloletnią plantację, która ma dostarczać surowiec w kolejnych sezonach.
Kiszonka z paulowni jako pasza. Co wiadomo o zawartości białka?
Drugi kierunek, który może zainteresować rolników, to wykorzystanie zielonej części paulowni jako dodatku paszowego. W tym modelu również stosuje się bardzo gęste nasadzenia, około 47 tys. sadzonek na hektar. Rośliny ścina się co roku w sierpniu, zanim zdrewnieją. Pozyskaną zieloną masę rozdrabnia się i zakisza. Po pięciu–sześciu tygodniach powstaje kiszonka, którą firma przedstawia jako produkt wysokobiałkowy.
- W części zielonej jest dużo białka i cukru. Ścinamy całą roślinę, rozdrabniamy ją, wkładamy do rękawa i kisimy. Powstaje wysokobiałkowy dodatek do pasz - mówi Paweł.
Według rozmówcy zawartość białka ma być wyższa niż w soi. Kiszonka ma być przeznaczona jako dodatek do żywienia zwierząt gospodarskich, między innymi:
- bydła,
- koni,
- kóz,
- owiec.
To kolejna możliwość zagospodarowania plantacji. Gospodarstwo może produkować zieloną masę nie tylko z myślą o energetyce, ale także o rynku paszowym. W tym przypadku również potrzebne są dokładne badania wartości pokarmowej, strawności i bezpieczeństwa paszowego, zanim kiszonka stanie się elementem żywienia zwierząt na większą skalę.
Paulownia na drewno. Nawet 450 m³ z hektara według danych firmy
Choć najwięcej uwagi poświęcamy biogazowi i kiszonce, Green Lungs rozwija również model produkcji drewna przemysłowego. W tym przypadku na hektarze sadzi się około 925 drzew. Plantacja rośnie przez sześć–siedem lat, po czym następuje pierwszy zbiór. Według danych przedstawionych przez Pawła z jednego hektara można uzyskać około 450 m³ drewna oraz dodatkowo korony drzew, które można przeznaczyć na biomasę energetyczną.
- Po pierwszym ścięciu drzewo odrasta z tego samego miejsca. Możemy powtórzyć ten cykl nawet pięć razy. W praktyce oznacza to około 31 lat funkcjonowania plantacji - wyjaśnia rozmówca. Pierwszy cykl trwa około siedmiu lat, natomiast kolejne trwają około sześciu lat (łącznie 7+6+6+6+6 = 31 lat).
Plantacje od 10 ha. Na czym ma polegać Klub 100?
Firma rozwija również program współpracy nazwany Klubem 100. Jest skierowany do inwestorów, którzy dysponują co najmniej 10 hektarami ziemi przeznaczonej pod uprawę paulowni. Program obejmuje 100 ha i trwa do wyczerpania tej puli. Jak informuje Paweł, firma prowadzi już rozmowy z potencjalnymi uczestnikami, między innymi z inwestorem zainteresowanym 12 hektarami oraz z podmiotem rozważającym założenie plantacji o powierzchni 31 hektarów. Jednym z jego najważniejszych elementów jest trzyletnie doradztwo wliczone w ofertę. Klub 100 ma również oferować korzystniejsze warunki przy organizowaniu sprzedaży drewna oraz dostęp do platformy umożliwiającej prowadzenie paszportu plantacji.
Dofinansowanie do plantacji paulowni. Firma mówi nawet o 85 proc.
Jednym z najbardziej intrygujących wątków rozmowy jest możliwość uzyskania dofinansowania na innowacyjną produkcję kiszonki z paulowni przeznaczonej dla biogazowni. Paweł mówi o programie, w którym poziom dofinansowania może wynosić 85 proc. wartości inwestycji, a maksymalna wartość projektu ma sięgać około 12 mln zł. Warunkiem jest jednak odpowiednie przygotowanie przedsięwzięcia.
- Trzeba pokazać, że ma się własne środki. Nie wystarczy sam pomysł. Musi być przygotowany projekt, teren, zaplecze i zapewniony odbiór biomasy - wyjaśnia.
Firma wskazuje na model konsorcjum, w którym uczestniczą:
- przedsiębiorstwo odpowiedzialne za plantację i przygotowanie surowca,
- gmina wspierająca przedsięwzięcie,
- podmiot posiadający wiedzę dotyczącą biogazowni,
- jednostka naukowa zapewniająca zaplecze badawcze,
- odbiorca biomasy gwarantujący jej zakup.
Istotnym elementem ma być zapewnienie odbioru biomasy przez minimum pięć lat.
Certyfikaty węglowe i paulownia. Kolejne potencjalne źródło przychodu
W rozmowie pojawił się również temat certyfikatów węglowych. Paweł zwraca uwagę na zdolność paulowni do szybkiego wzrostu i pochłaniania dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy. Część węgla ma być magazynowana w korzeniach i zdrewniałych częściach roślin. Według przedstawiciela firmy w przyszłości może to otworzyć możliwość uzyskiwania dodatkowych przychodów związanych z magazynowaniem węgla. Green Lungs zapowiada współpracę z podmiotem zajmującym się przygotowywaniem projektów w tym obszarze. Paweł wskazuje również na możliwość uzyskania około 1500–1800 euro na hektar w ciągu pięciu lat w przypadku plantacji przemysłowej. Po pięciu latach miałoby następować ponowne skanowanie plantacji i weryfikacja poziomu magazynowania węgla. Jeśli rzeczywisty wynik byłby niższy od założonego, inwestor musiałby liczyć się z koniecznością zwrotu części środków. Jeśli wyższy – możliwe byłoby dodatkowe rozliczenie.
Także te informacje wymagają weryfikacji w konkretnych zasadach programu i dokumentacji dotyczącej finansowania oraz certyfikacji węglowej.
Na jakiej ziemi można sadzić paulownię? Klasa gleby, woda i ogrodzenie
Jedną z ważniejszych informacji dla rolników jest to, że plantacja nie wymaga gleb najwyższej klasy. Pod uprawę można rozważyć grunty IV i V klasy, a także niektóre grunty z domieszką VI klasy. To może być interesujące dla gospodarstw, które posiadają działki o ograniczonym potencjale produkcyjnym i szukają dla nich alternatywnego wykorzystania. Nie oznacza to jednak, że paulownię można posadzić na każdym terenie.
- Należy sprawdzić poziom wód gruntowych.
- Teren nie może być zalewowy ani podmokły.
- Plantacja musi być zabezpieczona ogrodzeniem z siatki leśnej.
Dlaczego ogrodzenie jest tak ważne? Zielona część roślin zawiera wodę i składniki odżywcze, dlatego może przyciągać zwierzęta. Bez odpowiedniego zabezpieczenia młoda plantacja może zostać uszkodzona przez dziką zwierzynę.
Plantacja paulowni pod klucz czy własnymi siłami?
Green Lungs oferuje kompleksowe zakładanie plantacji, ale nie wymaga, aby każdy inwestor korzystał z pełnej usługi. Firma może przeprowadzić wszystkie prace od przygotowania terenu po uruchomienie systemu nawadniającego i posadzenie sadzonek.
W ramach realizacji pod klucz mogą znaleźć się:
- badania gleby,
- przygotowanie gruntu,
- wyznaczenie punktów nasadzeń,
- wykonanie odwiertów pod sadzonki,
- dostarczenie i posadzenie materiału,
- montaż folii antychwastowej,
- instalacja systemu nawadniającego,
- próby szczelności,
- uruchomienie i przeszkolenie inwestora.
System nawadniający może być wyposażony w rozwiązania pozwalające na sterowanie z poziomu aplikacji w telefonie, również w zakresie nawadniania i nawożenia.
Paweł zwraca uwagę, że w pierwszych latach plantacja wymaga regularnych prac pielęgnacyjnych. Szczególnie istotne są pierwsze dwa–trzy sezony, kiedy trzeba kontrolować chwasty i rozwój roślin. Firma stosuje folię antychwastową, a w międzyrzędziach zaleca przejazdy glebogryzarką lub talerzówką. Od czwartego roku, gdy korony zaczynają się rozrastać i zacieniać przestrzeń między rzędami, presja chwastów ma być znacznie mniejsza. Rolnik może jednak wykonać część prac samodzielnie.
- Jeżeli ktoś ma doświadczenie, własny sprzęt i ludzi, możemy go przeszkolić. Wysyłamy filmy instruktażowe i pokazujemy krok po kroku, jak to zrobić. Jeżeli ktoś nie ma czasu, możemy przyjechać i wykonać całą plantację - mówi Paweł.
Paulownia a polskie przepisy. Co trzeba sprawdzić przed założeniem plantacji?
W rozmowie pojawił się także istotny wątek prawny. Paulownia nie jest obecnie sklasyfikowana w polskim prawie jako określony rodzaj uprawy. Według jego interpretacji oznacza to, że plantację można zakładać jako uprawę przemysłową, bez procedury właściwej dla zalesiania. Przedstawiciel firmy wskazuje również, że w takim modelu nie jest wymagane pozwolenie na wycinkę drzew w momencie zbioru plantacji. Z drugiej strony brak klasyfikacji może oznaczać brak dostępu do niektórych form wsparcia związanych z tradycyjnymi uprawami rolnymi. Paweł jako przykład podaje dopłatę na poziomie około 800 zł do hektara.
Przed założeniem plantacji warto jednak zweryfikować aktualny stan prawny, klasyfikację gruntów i konkretne obowiązki administracyjne w odpowiednim urzędzie. Brak jednej klasyfikacji nie musi automatycznie oznaczać zwolnienia ze wszystkich wymogów środowiskowych i formalnych.
