Tymczasem w Polsce nadal trwają prace nad ustawą, która ma określić krajowe zasady kontroli i egzekwowania przepisów. Opóźnienia budzą niepokój wśród przedsiębiorców i rolników.
Jacek Zarzecki, wiceprzewodniczący Polskiej Platformy Zrównoważonej Wołowiny, krytykuje dotychczasowe działania administracji i zwraca uwagę na możliwość wykorzystania danych, którymi dysponują już państwowe instytucje.
Polska ustawa wciąż w przygotowaniu
EUDR (European Union Deforestation Regulation), czyli unijne rozporządzenie dotyczące produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów, obejmuje towary wytwarzane zarówno na terenie Unii Europejskiej, jak i sprowadzane spoza jej granic. Regulacje dotyczą między innymi bydła, soi, kakao, kawy, palmy olejowej, kauczuku i drewna, a także wybranych produktów wytworzonych z tych surowców.
Samo rozporządzenie jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Polska musi jednak przyjąć krajowe przepisy określające między innymi, które instytucje będą odpowiedzialne za kontrole, jak zostaną podzielone ich kompetencje i jakie sankcje będą grozić za naruszenia.
Projekt ustawy, oznaczony numerem UC101, przygotowuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska we współpracy z innymi resortami. Na początku listopada nową wersję projektu przekazano do Stałego Komitetu Rady Ministrów. Krajowe rozwiązania organizacyjne są więc nadal dopracowywane, choć termin rozpoczęcia stosowania unijnych wymagań dla dużych i średnich podmiotów jest już bliski.
Zarzecki: trzy lata zapowiedzi, chaosu i braku skuteczności
Opóźnienia w przygotowaniu polskich przepisów krytycznie ocenia Jacek Zarzecki, wiceprzewodniczący Polskiej Platformy Zrównoważonej Wołowiny. W komentarzu opublikowanym w mediach społecznościowych zarzucił przedstawicielom administracji odpowiedzialnym za ten obszar brak skuteczności i niedoprowadzenie prac do końca.
– Trzy lata na przygotowanie przepisów, trzy lata zapowiedzi, chaosu i braku skuteczności. Tak wyglądają legislacyjne popłuczyny po wiceministrze Dorożale i jego rządach w Ministerstwie Klimatu i Środowiska – napisał Zarzecki.
Zwrócił również uwagę na sytuację przedsiębiorców i rolników, którzy – jak ocenia – mimo przygotowania systemu po stronie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz ARiMR nadal czekają na odpowiednie podstawy prawne.
– Efekt? Państwo nieprzygotowane, a polscy przedsiębiorcy i rolnicy mimo że Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi i ARiMR są gotowe z systemem, to brak prawa blokuje ich wdrożenie – podkreślił.
Zarzecki skrytykował także sposób prowadzenia debaty publicznej wokół rolnictwa i łowiectwa. W jego ocenie zamiast skutecznego zakończenia prac legislacyjnych zbyt wiele uwagi poświęcano medialnym wystąpieniom i sporom.
Co nowe przepisy oznaczają dla hodowców bydła?
W przypadku bydła EUDR wymaga wykazania, że produkty objęte rozporządzeniem nie przyczyniają się do wylesiania ani degradacji lasów. Istotne jest między innymi ustalenie miejsc, w których zwierzęta były utrzymywane, oraz sprawdzenie, czy produkcja spełnia wymagania dotyczące terenów, na których po 31 grudnia 2020 r. nie doszło do wylesiania. Towary objęte regulacją muszą być także wyprodukowane zgodnie z odpowiednimi przepisami kraju produkcji.
Nie oznacza to jednak, że każdy hodowca będzie musiał przechodzić przez identyczne procedury. Zakres wymagań zależy od wielkości podmiotu i jego roli w łańcuchu dostaw. Szczególne uproszczenia przewidziano dla mikro- i małych podmiotów pierwotnych z państw uznanych przez Komisję Europejską za kraje niskiego ryzyka, do których należy Polska.
Takie gospodarstwa mogą zamiast standardowego oświadczenia o należytej staranności złożyć jednorazową uproszczoną deklarację. W jej ramach przekazywana jest między innymi szacowana roczna ilość produktów przeznaczonych do wprowadzenia na rynek lub wywozu. Nie oznacza to jednak całkowitego zwolnienia z gromadzenia informacji. Rolnik nadal musi dysponować danymi dotyczącymi produktów, ich ilości, miejsca produkcji oraz kontrahentów.
W przypadku bydła istotne są zakłady, w których zwierzęta były utrzymywane. Mikro- i małe podmioty pierwotne mogą w określonych przypadkach zastąpić geolokalizację adresem pocztowym zakładu. Nie należy więc zakładać, że każdy mały hodowca będzie musiał samodzielnie przygotowywać współrzędne GPS wszystkich gruntów gospodarstwa.
ARiMR może pomóc ograniczyć formalności
Jednym z najważniejszych zagadnień dla polskich producentów jest wykorzystanie zasobów, które administracja już posiada. Informacje o zwierzętach i ich przemieszczeniach są gromadzone w krajowych rejestrach. Rolnicy oczekują zatem, że wdrażanie EUDR nie będzie oznaczało ponownego wpisywania tych samych danych do kolejnych formularzy.
Ministerstwo rolnictwa informuje, że rolnicy będą mogli upoważnić ARiMR do składania w ich imieniu oświadczeń o należytej staranności lub uproszczonych deklaracji w zakresie bydła i soi. Rozwiązanie ma ułatwić realizację nowych wymagań, ale nie oznacza automatycznego przejęcia obowiązków za wszystkich producentów. Konieczne będzie udzielenie odpowiedniego upoważnienia, a podstawa prawna mechanizmu ma znaleźć się w procedowanej ustawie.
Dla hodowców kluczowe będzie ustalenie, kto może skorzystać z uproszczeń, jakie informacje zostaną wykorzystane i w jaki sposób będzie można upoważnić Agencję do działania w swoim imieniu. Im sprawniej uda się wykorzystać istniejące rejestry, tym mniejsze ryzyko dodatkowej biurokracji.
Największym wyzwaniem będzie zarządzanie danymi?
O praktycznych wyzwaniach związanych z wdrażaniem rozporządzenia rozmawiali również uczestnicy konferencji "EUDR i jego wyzwania prawne i biznesowe", która odbyła się 5 listopada w Warszawie. Przedstawiciele biznesu, prawnicy i organizacje branżowe zwracali uwagę, że przygotowania nie powinny zaczynać się od wyboru systemu informatycznego. Najpierw trzeba ustalić, jaką rolę pełni dana firma w łańcuchu dostaw, jakich informacji potrzebuje i skąd może je pozyskać.
Jak podkreśla dr Grzegorz Sokołowski, menedżer rozwoju standardów GS1 w GS1 Polska i koordynator Polskiej Grupy Roboczej ds. EUDR, jednym z głównych wyzwań jest właściwe zarządzanie danymi.
– Firmy nie powinny traktować EUDR wyłącznie jako kolejnego obowiązku regulacyjnego. W praktyce jego wdrożenie to przede wszystkim wyzwanie związane z danymi – ich dostępnością, jakością, jednoznaczną identyfikacją i możliwością przekazywania pomiędzy kolejnymi uczestnikami łańcucha dostaw – wskazuje ekspert.
Podczas konferencji zaprezentowano poradnik "Standardy GS1 w EUDR – praktyczny przewodnik", przygotowany przez Polską Grupę Roboczą ds. EUDR. Publikacja wyjaśnia wymagania rozporządzenia, przedstawia role poszczególnych uczestników łańcucha dostaw i omawia możliwe scenariusze wdrożenia, w tym kwestie identyfikowalności oraz wymiany informacji.
Od gospodarstwa do gotowego produktu
Potrzebę zapewnienia identyfikowalności podkreślają również przedstawiciele firm przetwórczych. Dla producentów żywności ważne będzie nie tylko ustalenie, od kogo kupili surowiec, lecz także powiązanie informacji o jego pochodzeniu z konkretnym produktem.
– Z perspektywy producenta jednym z kluczowych zagadnień jest identyfikowalność surowców, która wraz z EUDR nabiera nowego znaczenia. Nie chodzi już tylko o możliwość wskazania dostawcy danego surowca, ale o powiązanie poszczególnych etapów jego drogi z konkretnym produktem. W praktyce oznacza to konieczność spojrzenia na cały proces – od etapu jego pozyskania aż po produkt gotowy – mówi Agnieszka Nowak, koordynatorka ESG w firmie Lotte Wedel.
W praktyce oznacza to konieczność sprawnego przekazywania informacji między gospodarstwem, skupem, przetwórcą i kolejnymi odbiorcami. Muszą być one spójne i możliwe do zweryfikowania. Bez tego nawet rozbudowane narzędzia informatyczne nie zapewnią sprawnego potwierdzenia zgodności z unijnymi wymaganiami.
Kto będzie kontrolował przestrzeganie EUDR w Polsce?
Jednym z zadań polskiej ustawy jest wskazanie organów odpowiedzialnych za nadzór nad poszczególnymi grupami produktów. Projekt UC101 przewiduje podział kompetencji pomiędzy trzy instytucje.
Za kontrolę w zakresie bydła i produktów pochodzących od tych zwierząt ma odpowiadać Inspekcja Weterynaryjna. IJHARS ma zajmować się kakao, kawą, palmą olejową i soją, natomiast Inspekcja Ochrony Środowiska – drewnem i kauczukiem oraz produktami z nimi związanymi.
Proponowany podział nie jest jeszcze ostateczny. Dopóki prace legislacyjne się nie zakończą, nie można przesądzać, że wszystkie rozwiązania dotyczące kompetencji i procedur pozostaną w obecnym kształcie.
Dla przedsiębiorców i rolników jasne wskazanie instytucji odpowiedzialnych za kontrole będzie istotne z praktycznego punktu widzenia. Pozwoli ustalić, do kogo kierować pytania, jak przygotować dokumentację i czego można spodziewać się podczas ewentualnej kontroli.
Czas na przygotowania się kończy
Wdrożenie EUDR będzie wymagało współpracy wszystkich uczestników łańcucha dostaw. Dla hodowców bydła szczególnie istotne będzie ustalenie, jakie informacje muszą gromadzić i przekazywać oraz czy mogą skorzystać z uproszczonych procedur. Ważne będzie również sprawne wykorzystanie zasobów, które już znajdują się w rejestrach administracji.
Opóźnienia w przyjęciu polskiej ustawy nie wstrzymują stosowania unijnego rozporządzenia. Przedsiębiorcy i rolnicy potrzebują więc nie tylko jasnych regulacji, lecz także praktycznych narzędzi i czytelnych instrukcji.
Krzysztof Zacharuk
