Jednym ze sposobów zwiększania zawartości próchnicy w glebie jest płodozmian. Już wieki temu na podstawie obserwacji, a współcześnie w wyniku precyzyjnych pomiarów określono, że niektóre gatunki uprawne pozostawiają w glebie więcej materii niż z niej wyciągają (gatunki reprodukcyjne), a inne wprost przeciwnie – degradują próchnicę. Tyle teorii, ale ile jest to konkretnie?
Dokładne określenie, ile konkretny gatunek zostawia lub zabiera próchnicy nie jest proste. Wpływ na to ma nie tylko gatunek, ale także intensywność rozwoju roślin w określonym roku. Przykładowo słabo rozwinięty łubin dający 800 kg/ha plony pozostawi niewiele materii organicznej w porównaniu do takiego, który da plon 3 t/ha. Wpływ ma także gleba – jeśli jest np. lekka to resztki szybciej się w niej mineralizują i w efekcie powstaje mniej próchnicy. Znaczenie ma także system uprawy – im gleba jest bardziej napowietrzana, tym zwykle powstaje mniej próchnicy.
Trzeba zatem posiłkować się wartościami wskaźnikowymi. Ich opracowaniem zajęli się m.in. niemieccy naukowcy z VDLUFA (Stowarzyszenie Niemieckich Instytutów Naukowych i Badawczo-Wdrożeniowych). Badania trwały w zależności od gatunku od 20 do nawet 30 lat! Dzięki nim jednak opracowano modele matematyczne z liczbami wskaźnikowymi. Ostatecznie wyniki zostały opracowane już ponad 10 lat temu i można się nimi posiłkować także w Polsce, gdyż mamy podobny klimat i gleby o zbliżonej genezie. Ile wynoszą te wartości?
Które rośliny zwiększają próchnicę w glebie? Lista gatunków reprodukcyjnych
Gatunki roślin reprodukujące pozostawiają następujące ilości materii organicznej (liczone do początku wegetacji w kolejnym roku):
- zasiane latem bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach do 50 t/ha pozostawiają 100 kg/ha;
- zasiane latem bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach ponad 50 t/ha pozostawiają 150 kg/ha;
- zasiane jako wsiewka bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach do 50 t/ha pozostawiają 200 kg/ha;
- zasiane jako wsiewka bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach ponad 50 t/ha pozostawiają 300 kg/ha;
- zasiane wiosną bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach do 50 t/ha pozostawiają 400 kg/ha;
- zasiane wiosną bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w pierwszym roku przy plonach ponad 50 t/ha pozostawiają 500 kg/ha;
- bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w kolejnych latach przy plonach do 50 t/ha pozostawiają 600 kg/ha;
- bobowate wieloletnie, ich mieszanki z trawami i trawy w uprawie polowej w kolejnych latach przy plonach ponad 50 t/ha pozostawiają 800 kg/ha;
- strączkowe na nasiona pozostawiają przeciętnie 160 kg/ha;
- międzyplony zasiane jako wsiewka pozostawiają przeciętnie 250 kg/ha;
- międzyplony ozime pozostawiają przeciętnie 140 kg/ha;
- międzyplony ścierniskowe pozostawiają przeciętnie 100 kg/ha.
Gatunki degradacyjne
Co jednak z degradacją? Gatunków negatywnie wpływających na glebę jest więcej. Należą do niech głównie okopowe. Także wartość degradacji w liczbach wymiernych jest znacznie wyższa od tego do reprodukują np. strączki. Wartości degradacji materii organicznej w glebie dla różnych gatunków zależą od kultury i użytkowania gleby.
Na glebach w dobrej kulturze, dość suchej oraz ograniczonym nawożeniu azotowym wartości te wynoszą:
- burak degraduje 760 kg/ha;
- ziemniak, warzywa kapustne, korzeniowe (seler), dyniowate, pomidor degradują 760 kg/ha;
- kukurydza na ziarno i kiszonkę, cykoria, papryka, czosnek, marchew itp. degradują 560 kg/ha;
- zboża, oleiste, fasola szparagowa, groszek zielony, cebula, pietruszka oraz zioła i rośliny przyprawowe degradują 280 kg/ha.
Na glebach w dobrej kulturze, ale poprawnym nawożeniu azotowym wartości te wynoszą:
- burak degraduje 1300 kg/ha;
- ziemniak, warzywa kapustne, korzeniowe (seler), dyniowate, pomidor degradują 1000 kg/ha;
- kukurydza na ziarno i kiszonkę, cykoria, papryka, czosnek, marchew itp. degradują 800 kg/ha;
- zboża, oleiste, fasola szparagowa, groszek zielony, cebula, pietruszka oraz zioła i rośliny przyprawowe degradują 400 kg/ha.
Na glebach o niskiej kulturze lub przy wysokiej eksploatacji zasobów azotu glebowego (np. rolnictwo ekologiczne) jest to:
- burak degraduje 1840 kg/ha;
- ziemniak, warzywa kapustne, korzeniowe (seler), dyniowate, pomidor degradują 1240 kg/ha;
- kukurydza na ziarno i kiszonkę, cykoria, papryka, czosnek, marchew itp. degradują 1040 kg/ha;
- zboża, oleiste, fasola szparagowa, groszek zielony, cebula, pietruszka oraz zioła i rośliny przyprawowe degradują 520 kg/ha.
Na szczęście nie jest tak źle z najpopularniejszymi w Polsce zbożami i kukurydza. Wymienione wartości nie uwzględniają pozostawienia słomy. Dzięki niej w ostateczności bilans wychodzi w tych gatunkach na zero.
Właśnie o bilansie materii organicznej będziemy rozmawiać podczas czwartkowego X Forum Rolników i Agrobiznesu. Zapraszamy na debatę w sesji Żywa i zdrowa gleba – forum.topagar.pl.
Opracował Tomasz Czubiński na podstawie Jan Kuś, IUNG – PIB w Puławach - Glebowa materia organiczna – znaczenie, zawartość i bilansowanie, Puławy, 2015.
