O ile z rusałką osetnik radzimy sobie dobrze, pod warunkiem, że zauważy na czas młode larwy (lub barwne motyle nad polem), to słonecznica orężówka jest dla nas zupełnie nieznanym szkodnikiem soi. Co gorsza, gąsienice żerują nie tylko na liściach, ale uszkadzać mogą nasiona.
Słonecznica orężówka to szkodnik spotykany już u nas, ale na szczęście dotychczas rzadko odnotowywany. Szkody wyrządza głównie na pomidorach gruntowych, a także na kukurydzy. Na tej ostatniej nie powoduje jednak większych szkód gospodarczych ze względu na małe nasilenie i wielką masę wegetatywną kukurydzy.
Jest to motyl z rodziny sówkowatych (tzw. ćmy). Według EPPO występuje prawie w całej Europie, Afryce, dużej części Azji i w Ameryce Południowej i Australii. Jest to owad klimatu nieco cieplejszego niż nasz i największe szkody wyrządza w strefie tropikalnej, a także śródziemnomorskiej. Jednak w miarę ocieplenia nabiera znaczenia także w Polsce (odnotowywana była nawet w Norwegii). U nas największe zagrożenie dotyczy terenów południowych, zwłaszcza województwa podkarpackiego, czyli rejonów z dużym udziałem soi.
Jak wygląda słonecznica orężówka?
Jak większość motyli z rodziny sówkowatych słonecznica orężówka ma średnią wielkość (rozpiętość skrzydeł 30–42 mm). Ma dość zmienne ubarwienie skrzydeł, ale najczęściej przędna para jest dość jasna, a druga para jest szara z ciemnym paskiem. Gąsienica jest także zmienna w ubarwieniu, ma jednak zwykle pas wzdłuż ciała. Co charakterystyczne różni się od gąsienicy rusałki osetnika – ta ostania wyposażona jest w charakterystyczne włoski i kolce, zwłaszcza w pierwszych stadiach rozwojowych. Gąsienica słonecznicy orężówki jest naga (patrz galeria zdjęć i podpisy do nich).
Słonecznica orężówka ma wg EPPO wyjątkowe zdolności do rozprzestrzeniania się. Samice w okresie godowym przemieszczają się na odległość 5–10 km, ale mogą też migrować na ponad 100 km, a przy sprzyjającym wietrze aż 2 tys. km. Przypada to na późną wiosnę (przełom maja i czerwca) oraz w zależności od warunków pogodowych pojawiają się też w sierpniu aż do października. Składają do aż 3 tys. jaj w ciągu 10–21 dni aktywności. Gąsienice wykluwają się po 3 dniach od złożenia jaj o ile jest bardzo ciepło (temp. 27–28 st. C). Gdy jest ciepło cykl jednego pokolenia jest bardzo krótki i trwa ok. 30 dni z czego ok. połowa to rozwój larwy, a połowa to nieaktywne poczwarka. W sprzyjającym klimacie daje nawet 12 pokoleń w roku, a w klimacie śródziemnomorskim jest to 3–5 pokoleń. Mimo preferencji ciepła owady te mogą popadać w tzw. diapauzę, która możliwa im przetrwanie trudniejszych warunków klimatycznych.
Zobacz także: Seradela pastewna - uprawa na zielonkę paszową
Według informacji EPPO stwierdzono, że populacje tego gatunku wykazują już dużą odporność na syntetyczne insektycydy, takie jak pyretroidy, fosforoorganiczne, endosulfan, karbaminiany, a nawet rozwijają się na roślinach GMO z genem bt, czyli odporne na np. omacnice prosowiankę. Ponadto niektóre osobniki mogą zawierać symbiotyczny dla nich wirus (HaDNV-1), który wzmacnia ich odporność na bakulowirusy i toksynę Bt.
Jakie są objawy żerowania?
Słonecznica orężówka może na soi pojawiać się w fazie kwitnienia. Wówczas gąsienice wszystkich stadiów rozwojowych zjadają liście i żerują podobnie jak gąsienice rusałki osetnika. Różnica jest taka, że słonecznica nie pozostawi oprzędu, a wygryza dziury. Większe ryzyko jest jednak w fazie od pojawiania się strąków i trwa ono aż do dojrzewania soi.
Gdy soja ma już zawiązane strąki, a nasiona w nich wypełniają je w połowie, larwy starszych stadiów (od L4) zaczynają na nich żerować. Początkowo wyjadają na ich w łupinie otwory. Następnie dostają się do nasion i je częściowo zjadają. Dziury w strąkach mają średnicę ok. 5 mm i nieco postrzępione brzegi. Nasiona w strąku są zjadane zwykle czesiowo, a obszar ich uszkodzenia pokrywa się z otworem w strąku. Jeżeli na strąku nie ma uszkodzeń, a nasiono jest zjadane, to szkody nie są powodowane przez słonecznicę okręgówkę, ale przez gąsienice innego motyla, znanego z grochu – pachówkę strąkóweczkę (zjawisko spotykane rzadko).
Jak zwalczać szkodnika soi?
Trudnością w zwalczaniu słonecznicy jest określenie momentu nalotu. Spowodowane jest to dwiema przyczynami: w sezonie jest kilka pokoleń, których pojawienie się może się nakładać oraz motyle mogą nalatywać na plantację z daleka. Francuzi z instytutu Terres Inovia polecają stosowanie pułapek fermonownych. W tym roku pierwsze loty wykryto przy granicy francusko-szwajcarskiej na początku lipca i od tego czasu aktywność owadów jest stwierdzana regularnie.
Zalecenia instytutu obejmują stosowanie środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis, które stosuje się na pierwsze stadia rozwojowe gąsienic. Można stosować także środki zawierające bakulowirusy zaraz po wykryciu jaj lub pierwszych larw. Branża plantatorów soi wystąpiła w tym roku o derogację na 120 dni i dopuszczenie stosowania insektycydu Altacor (chlorantraniliprol). Niestety, nie we wszystkich rejonach Francji został on dopuszczony.
W Polsce owad ten jest możliwy do zwalczania w uprawach warzywniczych (np. bób, groch, fasola, pomidor, papryka, kapustowate) za pomocą insektycydów zawierających benzoesan emamektyny, cyjanotraniliprol, deltametrynę, flupyradifuron, tebufenozyd, a także bakterie Bacillus thuringiensis subsp. kurstaki. W soi na razie nie ma dopuszczonych środków. Dlatego warto zwracać uwagę i gromadzić dokumentację, np. zdjęcia gąsienic i notatki w celu ewentualnej rejestracji środków w ramach dopuszczenia off-label.
tcz
