Susze i coraz większa niestabilność opadów sprawiają, że zdolność gleby do zatrzymywania wody staje się jednym z najważniejszych czynników decydujących o powodzeniu produkcji roślinnej. Nie wystarczy jednak, że po intensywnym deszczu woda szybko wsiąknie w ziemię. Ważne jest przede wszystkim to, ile z niej pozostanie dostępne dla roślin.
Podczas kolejnego odcinka „Pogotowia Polowego” prof. Bartłomiej Glina z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przeanalizował profil glebowy na przykładzie wielkopolskiej gleby płowej. Pokazał, jak rozpoznawać jej właściwości, oceniać strukturę i szukać przyczyn problemów z magazynowaniem wody.
Wielkopolska gleba to nie zawsze sam piasek. Pod powierzchnią kryje się potencjał
Odkrywka została wykonana na terenie Wielkopolski, gdzie często spotyka się przekonanie, że dominują gleby piaszczyste. Tymczasem, jak wyjaśnił profesor, analizowany profil ma budowę dwudzielną. W górnej części znajduje się ponad 70 cm utworów piaszczystych, pod którymi zalegają żyzne gliny zwałowe.
- Wielkopolska wszystkim się kojarzy z piaszczystymi glebami. I de facto, jeżeli rozpatrujemy powierzchniowe warstwy nawet tej dzisiejszej gleby, to faktycznie jest to piasek, piasek gliniasty, piasek słabo gliniasty, ale zalegający na bardzo żyznych glinach zwałowych - tłumaczył prof. Glina.
To właśnie głębiej położone warstwy gliniaste odpowiadają za znaczną część potencjału produkcyjnego tej gleby. Są zasobne w składniki pokarmowe i mają znacznie większą zdolność zatrzymywania wody niż warstwa piaszczysta.
Profesor zwrócił uwagę, że rolnicy posiadający takie stanowiska powinni szczególnie zadbać o rozwój systemu korzeniowego. To właśnie korzenie muszą dotrzeć do głębszych warstw, aby rośliny mogły korzystać z zapasów wody zgromadzonych w glinie.
- Ten, kto ma takie warunki na polu, to naprawdę jest szczęśliwcem. Musi tylko doprowadzić do tego, żeby korzenie mogły w tę glinę wniknąć. Wtedy rośliny są bardziej odporne na okresy suszy - podkreślał ekspert.
Jak sprawdzić rodzaj gleby bez laboratorium?
Pierwszym krokiem do oceny gleby jest rozpoznanie jej uziarnienia, czyli składu granulometrycznego. To właśnie ono w dużej mierze determinuje właściwości fizyczne i chemiczne stanowiska. Profesor pokazał, że wstępną ocenę można przeprowadzić samodzielnie, wykorzystując próbkę gleby i jedną rękę. Jeżeli z wilgotnej ziemi można uformować kulkę, oznacza to, że nie mamy do czynienia z luźnym piaskiem. Następnie należy spróbować rozetrzeć ją w palcach i uformować z próbki wstążkę. W przypadku analizowanej gleby w warstwie próchnicznej udało się uformować kulkę, ale nie powstała wstążka. Wskazywało to na piasek gliniasty lekki. Inaczej wyglądała sytuacja w głębszej warstwie. Tam profesor bez problemu uformował kulkę i wstążkę o długości około 2,5 cm. Po rozcieraniu materiału w dłoni rozpoznał glinę lekką. Różnica w zawartości frakcji ilastej była znacząca. W warstwie piaszczystej profesor szacował jej udział na około 3–4%, natomiast w glinie nawet na 20%.
- Frakcja ilasta jest kluczowa, bo zatrzymuje wymiennie składniki pokarmowe, które wnosimy wraz z nawozem. To właśnie ilość frakcji ilastej w połączeniu z próchnicą glebową kształtuje pojemność sorpcyjną, czyli taki naturalny magazyn - wyjaśniał prof. Glina.
Nie każda woda w glebie jest dostępna dla roślin
Jednym z najważniejszych zagadnień poruszonych podczas odkrywki była struktura gleby i udział makro-, mezo- oraz mikroporów. To właśnie ich proporcje decydują o tym, jak woda zachowuje się w profilu glebowym, jak szybko przemieszcza się w głąb i jaka jej część pozostaje dostępna dla roślin. Profesor wyjaśnił, że z punktu widzenia odżywienia roślin najważniejsze są mezopory. To w nich znajduje się woda, którą system korzeniowy może pobierać. Mikropory zatrzymują wodę bardzo silnie, dlatego rośliny nie są w stanie jej wykorzystać. Z kolei makropory odpowiadają za szybki przepływ wody grawitacyjnej.
- Z mikroporów roślina nie skorzysta nigdy, bo ta woda jest trzymana siłami przekraczającymi 31 atmosfer. Żaden system korzeniowy nie jest w stanie takiego podciśnienia wytworzyć - tłumaczył ekspert.
Problem pojawia się wtedy, gdy w glebie dominują makropory. Po intensywnych opadach woda szybko przemieszcza się nimi w głąb profilu, a wraz z nią mogą być wymywane składniki pokarmowe. W analizowanej warstwie piasku gliniastego lekkiego profesor szacował udział makroporów na około 50–55%, a mezoporów na około 28–30%. W piasku słabo gliniastym udział makroporów mógł wzrastać nawet do 60–70%. Są to wartości szacunkowe, które jak zaznaczył należałoby potwierdzić dokładnymi analizami.
Ile wody może zmagazynować gleba?
Podczas odkrywki profesor odniósł się również do opadów, które wystąpiły dwa dni wcześniej. Na badanym polu spadło około 25 mm deszczu. W piasku gliniastym woda może przemieszczać się w tempie około 2–3 cm na godzinę. W piasku słabo gliniastym tempo to może wzrastać nawet do około 4 cm na godzinę. Sytuacja zmienia się diametralnie po dotarciu wody do warstwy gliny. Tam jej przemieszczanie zostaje mocno spowolnione i może wynosić zaledwie 0,2–0,5 mm na godzinę. To właśnie w głębszej warstwie gliniastej znajduje się naturalny magazyn wody, z którego rośliny mogą korzystać w okresach niedoboru opadów.
- Tutaj mamy ten magazyn, do którego musimy wpuścić nasze korzenie. Ta woda to nie jest jeszcze woda z ostatniego opadu. To jest woda z zimy, która cały czas jest trzymana w tej glinie - mówił prof. Glina.
Według szacunków przedstawionych podczas odkrywki w 30-centymetrowej warstwie gleby, przy pełnym wysyceniu wodą, może zgromadzić się około 100 litrów wody na metrze kwadratowym. W całym profilu o budowie dwudzielnej, sięgającym około metra, potencjał magazynowania może wynosić nawet 400–450 litrów na metr kwadratowy. Nie oznacza to jednak, że cała ta woda będzie dostępna dla roślin.
- Jest woda w glebie i już się cieszymy. Pamiętajmy jednak, że z tej całej wody tylko część stanowi roztwór glebowy, z którego roślina może skorzystać - przypominał profesor.
Słaba struktura oznacza straty wody i nawozów
Podczas oceny odkrywki prof. Glina zwrócił uwagę na słabą strukturę warstwy próchnicznej. Mimo dobrego potencjału produkcyjnego gleba nie tworzyła trwałych agregatów. To oznacza, że woda może zbyt szybko przemieszczać się przez profil, a składniki pokarmowe dostarczone z nawozami nie pozostają tam, gdzie roślina najbardziej ich potrzebuje.
W przypadku gleb o dwudzielnej budowie, takich jak analizowana gleba płowa, po intensywnych opadach może dochodzić do przemieszczania składników pokarmowych w kierunku kontaktu warstwy piaszczystej z gliną.
- Bez dobrej struktury w poziomie próchnicznym nie jesteśmy w stanie zatrzymać składników w pierwszych 20–30 centymetrach gleby, bo woda ucieka makroporami - wyjaśniał prof. Glina.
W efekcie największa koncentracja składników może pojawić się na styku piasku z gliną. Jeżeli korzenie nie sięgają tak głęboko, roślina może mieć ograniczony dostęp do części nawozu. Dlatego tak ważne jest nie tylko nawożenie, ale również tworzenie warunków, w których gleba będzie w stanie zatrzymać wodę i składniki pokarmowe.
Wapń i magnez mają znaczenie dla struktury gleby
Profesor zwrócił uwagę, że słaba struktura nie zawsze wynika wyłącznie z niedostatecznej ilości materii organicznej. Ważne są również proporcje kationów wymiennych, szczególnie wapnia i magnezu. Na analizowanym polu pH wynosiło około 6,5–6,8, a więc odczyn był uregulowany. Nie oznacza to jednak automatycznie, że gleba ma odpowiednie proporcje składników odpowiadających za tworzenie agregatów. W przypadku gleb piaszczystych prof. Glina wskazał na pożądany stosunek wapnia do magnezu wynoszący około 4–5:1.
- Możliwe, że zapomniano o nawozach magnezowych i tutaj ten stosunek jest bardzo szeroki, nawet 8:1 czy 9:1. Stąd właśnie możemy obserwować taką, a nie inną strukturę. Magnezu powinno być troszeczkę więcej, bo on powoduje, że gleba lepiej się skleja, a agregaty są bardziej trwałe - mówił ekspert.
Zaznaczył przy tym, że na glebach ciężkich zależności są inne. Nie można więc stosować jednego schematu nawożenia do wszystkich stanowisk. Dlatego przed podejmowaniem decyzji warto wykonać analizę kationów wymiennych i sprawdzić, czy problem nie wynika z niewłaściwych proporcji wapnia i magnezu.
Jak zwiększyć zawartość próchnicy? Profesor wskazuje na poplony
Kolejnym ważnym tematem była budowa próchnicy glebowej. Zdaniem prof. Gliny jednym z najskuteczniejszych sposobów dostarczania węgla do gleby jest regularne wprowadzanie zielonej biomasy. Szczególnie duże znaczenie mają poplony i międzyplony, które dostarczają materii organicznej i wspierają życie biologiczne gleby.
- Ta zielona biomasa ma tyle węgla, że spokojnie możemy sobie podnosić poziom próchnicy. Tak samo oborniki, jeżeli ktoś ma do nich dostęp, są jak najbardziej poprawnym działaniem i napędzają budowanie próchnicy - podkreślał profesor.
Jednocześnie przestrzegał przed utożsamianiem krótkotrwałego wzrostu zawartości węgla organicznego z powstaniem stabilnej próchnicy. Proces humifikacji jest długotrwały i wymaga odpowiedniej wilgotności, jakości dostarczanej biomasy oraz aktywności mikroorganizmów. Szczególną rolę odgrywają grzyby, które rozkładają trudniej dostępne związki organiczne, m.in. ligninę i celulozę. Następnie w procesach biochemicznych uczestniczą bakterie, prowadzące dalsze przemiany materii organicznej.
- Budowanie próchnicy to naprawdę zadanie na lata, dziesiątki, a nawet setki lat. Żeby zobaczyć trwały efekt, nie wystarczy rok czy dwa - zaznaczał prof. Glina.
Jak wyjaśnił, wzrost zawartości węgla organicznego po zastosowaniu dużej ilości materii organicznej nie musi oznaczać, że powstała już stabilna próchnica. W glebie może nadal znajdować się świeża materia organiczna, która dopiero przechodzi kolejne etapy przemian.
Gnojowica nie buduje struktury gleby. Uwaga na częste stosowanie
Jedna z ważniejszych uwag profesora dotyczyła stosowania nawozów naturalnych i organicznych. Nie każdy materiał dostarcza bowiem takiej samej ilości węgla i nie każdy w podobny sposób wpływa na strukturę gleby. Prof. Glina wyraźnie rozróżnił obornik i resztki pożniwne od gnojowicy czy pofermentu.
- Jeżeli ktoś powie, że stosuje gnojowicę, to ze struktury jej nie uzyskamy. Tak samo poferment z biogazowni nie poprawi nam struktury, bo to materiał o niskiej zasobności w węgiel i wąskim stosunku węgla do azotu. Będzie się mineralizował i będzie dobrym źródłem składników pokarmowych, ale nie stabilnej materii organicznej - tłumaczył ekspert.
Profesor ostrzegł przed corocznym stosowaniem gnojowicy bez uwzględnienia pozostałych elementów gospodarki materią organiczną. Jego zdaniem długotrwałe stosowanie jej w takich warunkach może pogarszać strukturę gleby, prowadząc do powstawania zlewnej warstwy i skorupy po intensywnych opadach. Nie oznacza to, że gnojowica jest nawozem niepotrzebnym. Trzeba jednak pamiętać, że jej główną rolą jest dostarczanie składników pokarmowych, a nie budowanie trwałej struktury i zasobów stabilnej próchnicy.
Słomę i resztki pożniwne lepiej mieszać płytko
Profesor zwrócił również uwagę na głębokość mieszania resztek pożniwnych z glebą. Podczas odkrywki pokazano przykład słomy wymieszanej na głębokości około 20 cm, która mimo upływu czasu nadal pozostawała w profilu. Zdaniem eksperta może to świadczyć o zbyt słabej aktywności biologicznej gleby, aby skutecznie rozłożyć tak głęboko przemieszczoną materię.
- Nie należy tak głęboko mieszać, jeżeli gleba nie jest aktywna biologicznie. Z praktyki i tego, co obserwuję na polach, najlepiej w ogóle tak głęboko nie mieszać. To, co jest najbardziej aktywne biologicznie, znajduje się w wierzchniej warstwie gleby - wyjaśniał prof. Glina.
Zalecał raczej płytkie mieszanie resztek pożniwnych, na głębokość około 5–10 cm, np. przy wykorzystaniu talerzówki.
- Jeżeli na polu zostaje słoma czy inne resztki pożniwne, to w mojej opinii nie ma sensu później jeszcze dodatkowo dodawać gnojowicy. Niektóre osoby robią to, żeby napędzić życie biologiczne i przyspieszyć rozkład słomy. To też jest prawda, tylko pytanie, w którą stronę chcemy iść: w stronę mineralizacji czy humifikacji?- podsumował profesor.
Spotkaj prof. Glinę na Forum Rolników i Agrobiznesu
A jeśli chcecie spotkać się osobiście z prof. Gliną i porozmawiać o tym, jak poprawić kondycję Waszej gleby, wpadnijcie na nasze Forum Rolników i Agrobiznesu do Poznania 25.11.2026 r. Kliknij i zapisz się na sesję Zdrowa i żyzna gleba!
oprac. Patrycja Bernat
