Podczas VII Forum Producentów Żywności w Warszawie eksperci przekonywali, że budowa zbiorników i modernizacja melioracji nie wystarczą. Konieczne są również lepsze praktyki glebowe, precyzyjne nawadnianie i współpraca na poziomie lokalnym.
Minister rolnictwa Stefan Krajewski zapowiedział utrzymanie 80 mln zł wsparcia dla spółek wodnych w projekcie budżetu na 2027 rok.
Susza nie jest już tylko problemem lata. Rolnicy muszą przygotować się na straty
Zmiany klimatu coraz wyraźniej odbijają się na opłacalności produkcji roślinnej i zwierzęcej. Długotrwałe okresy bez opadów, gwałtowne deszcze, przymrozki i wysokie temperatury utrudniają planowanie produkcji i zwiększają ryzyko strat.
Problem ten był jednym z głównych tematów VII Forum Producentów Żywności, które 10 listopada odbyło się w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi pod hasłem "Rolnictwo w zmianie. Klimat, woda i bezpieczeństwo żywnościowe".
Prof. dr hab. Zbigniew Karaczun ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, reprezentujący również Koalicję Klimatyczną, zwracał uwagę na przyspieszenie globalnego ocieplenia. Według przedstawionych przez niego danych tempo wzrostu temperatury, które wcześniej wynosiło około 0,2 stopnia Celsjusza na dekadę, w ostatnich latach osiągnęło blisko 0,4 stopnia.
W Polsce średnia temperatura jest obecnie o 1,5 stopnia wyższa niż 75 lat temu.
Dla rolnictwa oznacza to nie tylko wydłużenie okresu wegetacyjnego, ale również większe ryzyko występowania niekorzystnych zjawisk pogodowych w newralgicznych momentach rozwoju roślin.
Profesor wskazywał, że w województwie zachodniopomorskim okres wegetacyjny wydłużył się w ciągu 70 lat o 45 dni, a w rejonie Suwałk – o blisko 22 dni. Dłuższy okres wegetacji może stwarzać nowe możliwości produkcyjne, ale wcześniejszy rozwój roślin zwiększa ryzyko strat w przypadku późnowiosennych przymrozków.
Szczególnie narażone są sady i uprawy warzywnicze, w których pojedyncze zdarzenie pogodowe może oznaczać bardzo duże straty w przeliczeniu na hektar.
– Rolnictwo jest tym sektorem, który jest najbardziej wrażliwy na skutki zmiany klimatu – podkreślał prof. Karaczun.
80% producentów nawadnia na oko. To może kosztować rolników
Jednym z istotnych problemów wskazanych podczas forum jest sposób podejmowania decyzji o nawadnianiu. Prof. Waldemar Treder z Instytutu Ogrodnictwa – PIB przedstawił wyniki ankiety przeprowadzonej wśród niemal tysiąca respondentów. Pokazują one, że nowoczesne zarządzanie wodą wciąż nie jest standardem w wielu gospodarstwach.
Blisko 80% badanych deklarowało, że nawadnia uprawy "na oko". Zaledwie 20% wskazywało na korzystanie z prostych czujników sterujących nawadnianiem. Nawadnianie bez pomiarów grozi zarówno marnowaniem wody, jak i niepotrzebnym wzrostem kosztów.
Rozwiązaniem są m.in. czujniki wilgotności gleby, stacje meteorologiczne oraz systemy wspomagania decyzji. Pozwalają one określić, kiedy rośliny rzeczywiście potrzebują wody i w jakiej ilości należy ją dostarczyć.
Treder zwracał uwagę, że nowoczesne systemy nawadniania mogą przynosić oszczędności, ale ich skuteczność zależy od właściwego wykorzystania technologii.
Dla producentów oznacza to konieczność odejścia od intuicyjnego nawadniania na rzecz decyzji opartych na pomiarach. Jest to szczególnie ważne w sadownictwie i intensywnej produkcji warzywniczej, gdzie dostęp do wody bezpośrednio wpływa na wielkość i jakość plonu.
Zbiornik nie rozwiąże problemu. Liczy się zatrzymanie wody w całej zlewni
Prof. dr hab. Jerzy Kozyra z Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB wskazywał, że skuteczne przeciwdziałanie suszy wymaga zmiany podejścia do gospodarki wodnej.
Nie wystarczy budować kolejnych zbiorników. Infrastrukturę trzeba planować tak, by zatrzymywać wodę w środowisku i umożliwiać jej wykorzystanie w rolnictwie.
Jednym z rozwiązań są zbiorniki infiltracyjne, które pozwalają zatrzymywać wodę opadową i umożliwiają jej stopniowe przenikanie do gruntu. W ten sposób mogą wspierać zasilanie wód podziemnych.
Trzeba przy tym odróżnić zbiornik służący bezpośrednio do magazynowania wody na potrzeby nawadniania od obiektu, którego podstawowym zadaniem jest infiltracja.
Ekspert wskazywał również na znaczenie istniejących urządzeń melioracyjnych. Rowy i systemy odwadniające powinny służyć nie tylko do odprowadzania nadmiaru wody, ale również do jej zatrzymywania w okresach, gdy jest dostępna.
Potrzebne są jednak odpowiednie zastawki, właściwa eksploatacja urządzeń i współpraca właścicieli gruntów. – Sama zastawka nie zadziała – podkreślał Kozyra.
Znaczenie mają także pasy wiatrochronne, zadrzewienia śródpolne i zielona infrastruktura. Dopiero połączenie infrastruktury technicznej z odpowiednim zagospodarowaniem terenu pozwala poprawić lokalny bilans wodny.
Wody Polskie: blisko 500 zadań i 15 mln m³ retencji
O działaniach prowadzonych w tym obszarze mówił Marcin Jarzyński, zastępca prezesa Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie ds. ochrony przed powodzią i suszą.
Według przedstawionych przez niego danych w latach 2020–2025 zrealizowano blisko 500 zadań związanych z kształtowaniem zasobów wodnych. Ich oddziaływanie obejmowało ponad 1,5 mln hektarów, w tym blisko 57 tys. hektarów gruntów rolnych. Szacowany efekt retencyjny wyniósł około 15 mln m³ wody.
Jarzyński wskazywał, że priorytetem jest zatrzymywanie wody tam, gdzie może ona zasilać lokalne zasoby, zamiast szybkiego odprowadzania jej poza dany obszar.
Zwracał również uwagę na rozproszoną odpowiedzialność za urządzenia melioracyjne. Część infrastruktury znajduje się w zarządzie Wód Polskich, inne urządzenia należą do samorządów, właścicieli gruntów lub spółek wodnych.
Przykładem współpracy, która przynosi efekty, jest lokalne partnerstwo wodne w zlewni rzeki Stobrawy w woj. opolskim. Dzięki współdziałaniu różnych podmiotów udało się zidentyfikować potrzeby, przeprowadzić lokalne inwestycje i zwiększyć obszar objęty działaniami ze 150 do około 500 hektarów.
Skuteczna gospodarka wodna wymaga więc współpracy wykraczającej poza pojedyncze gospodarstwo – obejmującej całą zlewnię.
Gleba może zatrzymać więcej wody. Rolnicy mają konkretne narzędzia
Jednym z filarów przygotowania gospodarstw do suszy jest poprawa jakości gleby. Olaf Horbańczuk z Polskiego Stowarzyszenia Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności zwracał uwagę, że gleba bogata w materię organiczną ma większą zdolność magazynowania wody niż gleba zdegradowana.
To argument za inwestowaniem w żyzność i strukturę stanowisk, a nie koncentrowaniem się wyłącznie na technicznych rozwiązaniach retencyjnych.
Wśród praktyk poprawiających zdolność gleby do zatrzymywania wilgoci wymieniano pozostawianie resztek pożniwnych, stosowanie międzyplonów, zwiększanie udziału materii organicznej, wykorzystywanie nawozów organicznych, rozbudowę zmianowania i ograniczanie intensywnej uprawy mechanicznej.
Znaczenie ma nie tylko sama zawartość próchnicy, ale również struktura gleby i ograniczanie jej zagęszczenia. Dobrze utrzymana gleba może dłużej zachowywać wilgoć, a jednocześnie ograniczać ryzyko erozji.
Poprawa właściwości gleby pozwala zwiększyć retencję bez inwestowania w kosztowne instalacje nawadniające. Dodatkową korzyścią mogą być mniejsze nakłady na uprawę mechaniczną i ograniczenie liczby przejazdów.
Minister zapowiada 80 mln zł dla spółek wodnych w 2027 roku
Podczas forum minister rolnictwa Stefan Krajewski wskazywał, że niedobór wody jest jednym z najważniejszych wyzwań dla polskiego rolnictwa.
Zapowiedział utrzymanie zwiększonego wsparcia dla spółek wodnych. Ich budżet został podniesiony z 40 do 80 mln zł, a kwota 80 mln zł ma zostać utrzymana również w projekcie budżetu na 2027 rok.
Minister podkreślał, że konieczne jest odtwarzanie i modernizowanie systemów melioracyjnych tak, aby służyły nie tylko odprowadzaniu nadmiaru wody, ale również jej zatrzymywaniu.
Zwrócił także uwagę na znaczenie małej retencji, budowy zbiorników oraz ochrony gleb bogatych w materię organiczną.
W swoim wystąpieniu poinformował ponadto o zwiększeniu budżetu interwencji związanych z inwestycjami środowiskowymi w ramach Planu Strategicznego WPR do 2,8 mld zł. Ważnym elementem adaptacji mają być również ekoschematy, nowoczesne technologie oraz rozwój systemu ubezpieczeń upraw i zwierząt gospodarskich.
Krajewski zaznaczał jednocześnie, że zmiany w rolnictwie muszą uwzględniać możliwości ekonomiczne gospodarstw. – Nie jesteśmy oczywiście w stanie zapobiec wszystkim niekorzystnym zjawiskom pogodowym, ale możemy lepiej się na nie przygotować i ograniczać ich skutki – mówił minister.
Przepisy utrudniają inwestycje. Branża chce zmian w Prawie wodnym
Samo finansowanie nie wystarczy, jeśli rolnicy i lokalne instytucje będą napotykać bariery administracyjne.
Andrzej Chodkowski z Polskiego Stowarzyszenia Obsługi Rolnictwa zwracał uwagę na problemy wynikające z rozproszenia kompetencji między resortami oraz niedostosowania części przepisów do obecnych potrzeb gospodarki wodnej. Przypomniał, że Prawo wodne, uchwalone w 2017 roku, było nowelizowane już 44 razy.
Jego zdaniem potrzebne są rozwiązania, które ułatwią rozwój retencji rozproszonej i zapewnią lokalnym partnerstwom wodnym odpowiednie umocowanie prawne.
– Jeżeli nie usiądziemy wspólnie do jednego stołu, jeżeli te lokalne partnerstwa nie będą miały właściwego umocowania prawnego, to niestety nie dokonamy przełomu – argumentował.
Branża postuluje również uproszczenie procedur dotyczących małych zbiorników retencyjnych i wzmocnienie systemu wsparcia dla spółek wodnych.
Rolnicy często wiedzą, gdzie na ich gruntach można zatrzymać wodę. Barierą pozostaje jednak brak odpowiednich narzędzi prawnych i finansowych, które pozwoliłyby przeprowadzić takie działania.
Susza uderza również w hodowców. Problemem są pasze i stres cieplny
Niedobór wody nie ogranicza się do produkcji roślinnej. Jego skutki odczuwają również gospodarstwa utrzymujące zwierzęta.
Marek Kapica, prezes zarządu Krajowego Związku Spółdzielni Mleczarskich Związku Rewizyjnego zwracał uwagę na problemy z produkcją kukurydzy, która ma duże znaczenie jako pasza dla bydła. Przywołał przykład województwa opolskiego, gdzie w poprzednim roku susza dotknęła 58 gmin.
Podkreślał, że nawadnianie dużych powierzchni upraw paszowych nie zawsze jest ekonomicznie uzasadnione, a nadmierne korzystanie z wód podziemnych może pogarszać sytuację.
Równie ważne jest zużycie wody w przetwórstwie. Zakłady mleczarskie rozwijają rozwiązania pozwalające odzyskiwać wodę wykorzystywaną w procesach technologicznych, m.in. podczas koncentracji i suszenia mleka.
Wysokie temperatury stanowią dodatkowe zagrożenie dla hodowców. Prof. Karaczun zwracał uwagę, że stres cieplny wpływa na przyrosty masy ciała zwierząt, ilość i jakość mleka oraz nieśność drobiu. Ekspert przywołał relacje producentów, według których w skrajnych przypadkach tygodniowy spadek produkcji mleka sięgał nawet 40%.
Przygotowanie gospodarstwa do zmian klimatu powinno zatem obejmować nie tylko zabezpieczenie upraw, ale również warunki utrzymania zwierząt, dostęp do wody i stabilność bazy paszowej.
Pięć sposobów na lepsze przygotowanie gospodarstwa
Przygotowanie gospodarstwa na okresy niedoboru wody warto zacząć od oceny możliwości jej zatrzymywania na własnych gruntach. Należy sprawdzić stan rowów, urządzeń melioracyjnych i istniejących zbiorników, a także rozważyć rozwiązania pozwalające magazynować wodę opadową. Równie ważna jest dbałość o glebę. Stosowanie międzyplonów, pozostawianie resztek pożniwnych i zwiększanie zawartości materii organicznej pomagają poprawić jej strukturę oraz zdolność do magazynowania wilgoci.
Kolejnym krokiem jest racjonalne zarządzanie nawadnianiem. Zamiast polegać wyłącznie na obserwacji roślin, warto korzystać z pomiarów wilgotności gleby i danych meteorologicznych, które ułatwiają określenie terminu oraz potrzebnej ilości wody.
Trzeba również kontrolować jej pobór, szczególnie z zasobów podziemnych, aby nie pogłębiać lokalnych niedoborów. Nie mniej istotna jest współpraca z innymi użytkownikami gruntów, spółkami wodnymi i lokalnymi partnerstwami. Zatrzymywanie wody przynosi bowiem najlepsze efekty wtedy, gdy działania są planowane w skali całej zlewni, a nie tylko pojedynczego gospodarstwa.
Krzysztof Zacharuk
