Celem zaproponowanych przez posłów Polska 2050 zmian w ustawie o samorządzie gminnym jest – jak czytamy w uzasadnieniu przesłanym do Sejmu wraz z projektem nowelizacji - usunięcie nierówności w położeniu prawnym mieszkańców jednej i tej samej gminy, wynikającej wyłącznie z tego, po której stronie granicy administracyjnej miasta znajduje się ich miejsce zamieszkania.
Status osiedla powinien być zrównany ze statusem sołectwa
Obecnie przewidziane są dwa odmienne modele jednostek pomocniczych: sołectwo oraz dzielnica i osiedle. Modele te różnią się nie tylko konstrukcją organów, lecz przede wszystkim zakresem uprawnień przypisanych im przez ustawy odrębne. Mieszkaniec części wiejskiej gminy miejsko-wiejskiej dysponuje zebraniami wiejskimi, bezpośrednio wybiera sołtysa, a jego sołectwo (jeżeli rada gminy wyodrębniła fundusz sołecki) otrzymuje ustawowo obliczoną, gwarantowaną kwotę środków, których wydatkowanie jest częściowo refundowane z budżetu państwa. Mieszkaniec części miejskiej tej samej gminy takich uprawnień nie ma.
Jak wskazują posłowie, nierówność ta pogłębia się w następstwie postępującego procesu nadawania statusu miasta. Nadanie statusu miasta miejscowości nie zmienia w niczym rzeczywistej struktury osadniczej ani charakteru więzi społecznych, powoduje jednak w następstwie znoszenia lub przekształcania sołectw obejmujących obszar miasta utratę dostępu do funduszu sołeckiego, a przez osobę pełniącą funkcję organu wykonawczego możliwości nabycia świadczenia pieniężnego z tytułu pełnienia funkcji sołtysa.
Zobacz także: Rolnicy czekają na odszkodowania za ptaki. Projekt wrócił do komisji
Co konkretnie proponują posłowie Polska 2050?
- Usunięcie zdiagnozowanej nierówności wymaga jednak działania systemowego. Dlatego projekt obejmuje obowiązkiem utworzenia jednostek pomocniczych łącznie cały obszar gminy, w której liczba mieszkańców nie przekracza 20 000 osiedlami obszar miasta, a sołectwami obszar położony poza jego granicami – czytamy w uzasadnieniu.
Przedłożona przez posłów Polska 2050 ustawa zatem:
- zapewnia mieszkańcom miast położonych w małych gminach stworzenia realnej struktury samorządu przez wprowadzenie obowiązku utworzenia osiedli obejmujących łącznie cały obszar miasta w gminach liczących nie więcej niż 20 000 mieszkańców;
- wprowadza obowiązek utworzenia sołectw obejmujących łącznie cały obszar takiej gminy położony poza granicami miasta, a w gminie, na obszarze której nie znajduje się miasto cały obszar gminy, zastępując obowiązkiem dotychczasową regułę fakultatywną;
- zrównuje status prawny utworzonego osiedla ze statusem sołectwa;
- tworzy ustrój osiedla przez zebranie mieszkańców jako organ uchwałodawczy i jednoosobowy, wybierany bezpośrednio przewodniczący osiedla jako organ wykonawczy;
- obejmuje osiedla pełnym reżimem funduszu sołeckiego;
- obejmuje przewodniczącego osiedla świadczeniem pieniężnym przysługującym dotychczas wyłącznie sołtysom.
Jak zaznaczono w uzasadnieniu do projektowanych przepisów, vacatio legis projektu ustawy wynosi 30 dni od dnia ogłoszenia, przy czym ustawa nie nakłada na adresatów obowiązków wymagalnych z dniem wejścia w życie. Pierwsze obowiązki gmin są odroczone do dnia 31 grudnia 2028 r., a skutki finansowe do roku budżetowego 2030.
Według stanu na dzień 1 stycznia 2026 r. w Polsce funkcjonuje 2479 gmin: 1453 wiejskie, 724 miejsko-wiejskie i 302 miejskie – w tym 66 miast.
Agnieszka Kozłowska
