Zakaz dopłat dla emerytów skrytykowany
Na posiedzeniu Rady UE ds. Rolnictwa i Rybołówstwa 27 kwietnia ministrowie rolnictwa dyskutowali o przyszłości Wspólnej Polityki Rolnej po 2027 r. Tematem była nowa konstrukcja wsparcia dochodów, w tym tzw. degresywne obszarowe wsparcie dochodów DABIS, limitowanie płatności oraz planowane wyłączenie z tego systemu rolników, którzy osiągną wiek emerytalny i pobierają emeryturę. Punkt ten znalazł się w oficjalnym porządku obrad jako „The Common Agricultural Policy after 2027 – Key design choices for income support”.
To właśnie sprawa rolników-emerytów okazała się jednym z najbardziej politycznie wrażliwych elementów propozycji Komisji Europejskiej. Z dokumentu przygotowanego przed posiedzeniem wynika, że Komisja proponuje wyłączenie rolników osiągających wiek emerytalny ze wsparcia DABIS po okresie przejściowym, najpóźniej do 2032 r. Jednocześnie system miałby być objęty pułapem 100 tys. euro na gospodarstwo rocznie.
W praktyce oznaczałoby to zmianę filozofii dopłat bezpośrednich. Nie wystarczyłoby już prowadzenie gospodarstwa i spełnianie warunków aktywności rolniczej. Wiek i status emerytalny mogłyby stać się przesłanką do odebrania podstawowego wsparcia dochodowego. To właśnie ten mechanizm został przez wiele państw członkowskich odebrany jako zbyt radykalny, dyskryminujący i groźny dla stabilności gospodarstw rodzinnych.
Polska: decyzja powinna należeć do państw
Polskę na posiedzeniu reprezentował minister rolnictwa i rozwoju wsi Stefan Krajewski. Z listy uczestników wynika, że brał udział w obradach jako przedstawiciel rządu RP.
W polskim stanowisku kluczowe było żądanie większej elastyczności dla państw członkowskich. Minister Krajewski podkreślił, że ostateczna decyzja dotycząca grup rolników lub sektorów, na które ma być kierowane wsparcie dochodów, powinna należeć do danego kraju.
– Odnosząc się do pierwszego pytania, chciałbym podkreślić, że ostateczna decyzja dotycząca wyboru grup rolników lub sektorów, na które należy ukierunkować wsparcie dochodów, powinno należeć do danego państwa członkowskiego – mówił Stefan Krajewski podczas posiedzenia AGRIFISH.
Polska nie odrzuca samego ukierunkowania pomocy, ale sprzeciwia się mechanizmowi narzuconemu z góry. W stanowisku ministra pojawił się argument, że wsparcie nie powinno być projektowane wyłącznie jako pomoc dla „najbardziej potrzebujących”, lecz także jako instrument wzmacniający konkretne formy gospodarowania.
– Uważamy, że sposób różnicowania wsparcia nie powinien uwzględniać tylko grup najbardziej potrzebujących. Przepisy powinny umożliwiać także tworzenie zachęt dla form gospodarowania sprzyjających poprawie dochodów. Dotyczy to w szczególności rolników zrzeszających się w grupy producentów rolnych, organizacji producentów czy spółdzielniach rolniczych. Takie podejście umożliwi uzgodnienie uwarunkowań występujących w poszczególnych państwach – wskazywał minister.
To ważna różnica. Warszawa nie broni status quo wprost, ale domaga się, aby nowe przepisy nie rozbijały krajowych modeli rolnictwa i nie dokładały kolejnych warstw administracji.
Ministrowie: nie karać za wiek
Sprzeciw wobec automatycznego wykluczenia rolników-emerytów nie był odosobniony. W debacie podobne argumenty przedstawiały m.in. Czechy, Grecja, Estonia, Węgry, Litwa, Rumunia, Łotwa, Portugalia, Chorwacja, Słowacja, Bułgaria, Dania, Austria. Przedstawiciel Malty podkreślał, że w jego kraju ponad 70% rolników to emeryci, lub ludzie w wieku przedemerytalnym. Z wypowiedzi delegacji wyłania się jasny obraz: ministrowie nie zaakceptowali założenia, że odnowę pokoleniową można przeprowadzić przez odebranie dopłat starszym rolnikom.
Czechy ostrzegały, że emeryci powinni być uwzględnieni w systemie do 2032 r. i że nie należy wprowadzać rozwiązań dyskryminujących. Grecja podkreślała, że w krajach, gdzie emerytury rolnicze są niskie, potrzebna jest duża elastyczność państw członkowskich. Estonia wprost sprzeciwiła się dacie 2032 r., argumentując, że ograniczenie wsparcia uderzy w produkcję na obszarach wiejskich. Litwa odrzuciła wyłączenie rolników tylko ze względu na wiek, a Rumunia uznała propozycję za dyskryminującą i szkodliwą dla terenów rolniczych.
Najostrzej brzmiały wypowiedzi Portugalii i Danii. Portugalski minister mówił, że wykluczenie rolników-emerytów byłoby niezgodne z prawem, dyskryminujące i mogłoby prowadzić do porzucania gospodarstw. Dania wskazywała, że odbieranie wsparcia osobom na emeryturze oznaczałoby dyskryminację, a system powinien koncentrować się przede wszystkim na wykorzystaniu gruntów i utrzymaniu produkcji.
W podsumowaniu debaty cypryjska prezydencja odnotowała, że wiele krajów odrzuciło podejście polegające na wzmacnianiu młodych rolników przez penalizowanie starszych. To politycznie najważniejszy sygnał z posiedzenia: Komisja Europejska nie ma dziś większościowego poparcia ministrów dla prostego odcięcia rolników-emerytów od dopłat po 2032 r.
Degresywność i capping też pod presją
Drugim dużym sporem były degresywność i capping. Komisja chce, aby większe płatności były stopniowo ograniczane, a łączna pomoc dla gospodarstwa objęta pułapem. W dokumencie Rady wskazano, że proponowany DABIS miałby być limitowany do 100 tys. euro na gospodarstwo rocznie, a mechanizmy degresywności i cappingu mają poprawić dystrybucję wsparcia, ograniczyć koncentrację pieniędzy u największych beneficjentów i wspierać odnowę pokoleniową.
Komisarz ds. rolnictwa Christophe Hansen przekonywał, że pieniądze zaoszczędzone dzięki degresywności i cappingowi pozostałyby w budżecie danego państwa członkowskiego i mogłyby być wykorzystane m.in. na inwestycje oraz modernizację gospodarstw. Zaznaczał też, że mechanizmy te nie powinny działać przeciwko bezpieczeństwu żywnościowemu.
– Aby mieć jasność pieniądze oszczędzone dzięki degresywności i cappingowi pozostaną w budżecie państwa w ramach wyodrębnionej WPR nawet w ramach koperty regionalnej, jeżeli tak wybiorą sobie państwa członkowskie – mówił Christophe Hansen.
Ten argument nie przekonał jednak wielu delegacji. Polska wskazała, że obowiązkowe wprowadzenie degresywności i cappingu powinno zostać przeanalizowane pod kątem skutków w poszczególnych państwach członkowskich. Minister Krajewski zwrócił uwagę, że przy zróżnicowanej strukturze gospodarstw trzeba dopuścić wyższe progi cappingu i uwzględnić rolę największych gospodarstw w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego.
– Z uwagi na zróżnicowaną strukturę gospodarstw dopuszczalne powinno być np. stosowanie wyższych progów cappingu przy jednoczesnym uwzględnieniu roli największych gospodarstw w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego – mówił Stefan Krajewski.
Jednocześnie Polska nie przyjęła prostego przeciwstawienia: duże gospodarstwa kontra małe gospodarstwa. Minister zaznaczył, że również mniejsze gospodarstwa są ważne dla bezpieczeństwa żywnościowego, zwłaszcza lokalnie, bo działają w krótkich łańcuchach dostaw i mogą być bardziej odporne na kryzysy.
Duże gospodarstwa ostrzegają przed utratą produkcji
Wypowiedzi ministrów pokazują, że spór o capping nie jest wyłącznie sporem o podział pieniędzy. Dla części państw, zwłaszcza tych o większych gospodarstwach towarowych, obowiązkowe ograniczanie płatności oznacza ryzyko uderzenia w produkcję, zatrudnienie i inwestycje.
Czechy mówiły, że największe gospodarstwa mają duży udział w bezpieczeństwie żywnościowym i zatrudnieniu na obszarach wiejskich. Niemcy ostrzegały, że próg 100 tys. euro szczególnie dotknąłby duże gospodarstwa we wschodnich landach. Rumunia wskazywała, że capping mógłby prowadzić do spadku rentowności, utraty miejsc pracy, fragmentacji gruntów i problemów ze spłatą kredytów przez gospodarstwa, które inwestowały przy założeniu stabilnych płatności. Dania podała, że mechanizm mógłby objąć co czwartego rolnika i ograniczyć jego wsparcie o 30 proc.
Wspólny mianownik tych wypowiedzi jest czytelny: ministrowie nie odrzucają całkowicie bardziej sprawiedliwego podziału wsparcia, ale nie chcą obowiązkowego, jednolitego mechanizmu, który nie uwzględnia struktury gospodarstw, kosztów pracy, modelu produkcji i znaczenia dużych gospodarstw dla rynku.
Dlatego w debacie powtarzało się słowo „dobrowolność”. Wiele delegacji chce, aby degresywność i capping pozostały narzędziami dostępnymi dla państw członkowskich, ale nie obowiązkiem narzuconym przez Brukselę. Tak mówiły m.in. Czechy, Estonia, Węgry, Łotwa, Chorwacja, Słowacja, Dania i Austria.
Komisja została z problemem
Debata nie zakończyła się formalną decyzją, bo – zgodnie z założeniem posiedzenia – ministrowie mieli wskazać kierunek dalszych prac, a nie przesądzać wynik negocjacji nad WPR i wieloletnimi ramami finansowymi. Już przed posiedzeniem Rada zaznaczała, że dyskusja ma dotyczyć równowagi między wspólnymi zasadami UE a elastycznością państw członkowskich oraz wpływu nowych mechanizmów na rentowność gospodarstw, inwestycje, odnowę pokoleniową i dostęp do ziemi.
Polityczny przekaz jest jednak jasny. Ministrowie nie dali Komisji zielonego światła ani na automatyczne wyłączenie rolników-emerytów z dopłat po 2032 r., ani na sztywne, obowiązkowe zasady degresywności i cappingu. Poparcie dla odnowy pokoleniowej pozostało, ale większość delegacji chce budować ją przez zachęty, a nie przez odcinanie starszych rolników od płatności.
To oznacza, że Komisja będzie musiała szukać kompromisu. Najbardziej prawdopodobny kierunek to złagodzenie przepisów dotyczących wieku emerytalnego, większa rola decyzji krajowych oraz wyższe albo bardziej elastyczne progi cappingu. Dla rolników najważniejszy jest jednak obecny sygnał: propozycja odebrania dopłat emerytom po 2032 r. napotkała w Radzie wyraźny opór.
Albert Katana
na podst.: transmisja obrad AGRIFISH
