Produkcja mleka należy do ważnych i potencjalnie dochodowych kierunków rolnictwa, ale jej opłacalność nie jest stała. Jak wskazuje ekspertka, przez lata ceny mleka były względnie stabilne. W ostatnim okresie rynek zaczął jednak wyraźniej falować: po wzroście w 2022 r. nastąpił spadek, a później kolejny skok cen i ponowne obniżki.
Średnia cena mleka z września tego roku wynosiła około 1,89 zł/l, co w porównaniu z poziomem z roku 2022 r. oznacza spadek przekraczający 30% w ciągu czterech lat. Sama cena nie przesądza jednak o wyniku gospodarstwa.
Różnice między regionami i gospodarstwami
Ekspertka zwraca uwagę na duże zróżnicowanie cen skupu w kraju. Zależnie od okresu rozpiętość w cenie litra mleka sięga około 70–80 gr/l. Na poziom uzyskiwanej ceny wpływają m.in. lokalny rynek, odbiorca i warunki współpracy.
Znaczenie ma także położenie i skala gospodarstwa. W regionach o dużej koncentracji produkcji oraz rozwiniętym zapleczu przetwórczym (Podlasie, Mazowsze, Wielkopolska) rolnicy mogą działać w innych warunkach niż mniejsze gospodarstwa na południu Polski. Różnią się dostępnością pasz, użytków zielonych i odbiorców, a także możliwościami zwiększania skali produkcji. Nie ma więc jednej wartości kosztu ani jednej ceny, która pozwalałaby ocenić opłacalność wszystkich gospodarstw. Ważne jest porównywanie wyników przy uwzględnieniu skali, struktury kosztów i sposobu prowadzenia produkcji.
Tych kosztów nie da się pominąć
Rolnik ma ograniczony wpływ na cenę skupu i ceny środków produkcji, ale może analizować i modyfikować część kosztów. Sowula-Skrzyńska wskazuje m.in. na zarządzanie uprawą, wykorzystanie nawozów naturalnych, dobór pasz oraz zastępowanie niektórych kupowanych komponentów własnymi, bo największym składnikiem kosztów produkcji mleka jest żywienie. W zależności od gospodarstwa może ono odpowiadać za około 60, a niekiedy nawet 80% kosztów produkcji. Ewentualne ograniczanie wydatków na paszę musi jednak uwzględniać potrzeby krów, wydajność i zdrowotność stada.
Oszczędności nie powinny zatem polegać na przypadkowym ograniczaniu dawki. Istotne jest raczej sprawdzenie jej składu, jakości pasz, wykorzystania własnych zasobów i efektów żywienia w całym stadzie.
Rozród, brakowanie i długowieczność krów
Na wynik ekonomiczny wpływa także zarządzanie stadem: rozród, zdrowotność, brakowanie i długość użytkowania krów. Długowieczność może ograniczać koszty związane z odchowem jałówek i wymianą zwierząt, ale nie jest celem samym w sobie.
– Wraz z wiekiem może zmieniać się wydajność krowy, a problemy z rozrodem lub zdrowiem mogą ograniczyć korzyści z jej dłuższego utrzymywania. Dlatego decyzje o brakowaniu i dalszym użytkowaniu powinny uwzględniać zarówno produkcję mleka, jak i wyniki rozrodu oraz kondycję zwierzęcia – podkreśla Elżbieta Sowula-Skrzyńska, która będzie prelegentką w trakcie sesji Mleko podczas XI Forum Rolników i Agrobiznesu już 25 listopada w Poznaniu.
Na koszty wpływają również warunki mikroklimatyczne w oborze. Stres cieplny może obniżać wydajność i zaburzać rozród, jeśli nie zapewni się odpowiedniego chłodzenia i wentylacji.
Oszczędności może też przynieść automatyzacja doju i innych czynności, szczególnie tam, gdzie gospodarstwo ponosi wysokie koszty pracy najemnej. Jej opłacalność zależy jednak od skali produkcji, wykorzystania urządzeń i kosztów inwestycji.
Nowe wymagania środowiskowe a rachunek gospodarstwa
Nie bez znaczenia może być możliwość wprowadzenia ekoschematu dotyczącego niskoemisyjnej produkcji zwierzęcej, w tym praktyk żywieniowych ograniczających emisję metanu. Instytut Zootechniki uczestniczy w pracach nad szacowaniem kosztów i potencjalnych stawek wsparcia.
Dr Sowula-Skrzyńska podkreślała, że nowe praktyki powinny być zaprojektowane tak, aby nie przerzucać dodatkowych kosztów na producenta. W kalkulacji trzeba uwzględnić m.in. czas rolnika, cenę stosowanych dodatków i wpływ zmian żywieniowych na produkcję. Na obecnym etapie nie należy traktować planowanego wsparcia jako przesądzonego ani zakładać, że przyniesie każdemu gospodarstwu taki sam efekt. Potrzebne są dalsze analizy i sprawdzenie rozwiązań w praktyce.
Opłacalność wymaga indywidualnej kalkulacji
– Nie można jednoznacznie stwierdzić, że produkcja mleka jest dziś opłacalna albo nieopłacalna dla wszystkich. Część gospodarstw nadal osiąga dodatni wynik, inne mogą bilansować się blisko zera. O rezultacie decydują m.in. uzyskiwana cena, koszt pasz, skala produkcji, organizacja pracy, zdrowotność stada i wykorzystanie własnych zasobów – podkreśla ekspertka.
Najważniejszym narzędziem rolnika pozostaje rzetelny rachunek kosztów. Dopiero po jego wykonaniu można ocenić, gdzie istnieje realny potencjał oszczędności, a które cięcia mogłyby pogorszyć wydajność lub zdrowie krów i w efekcie zwiększyć straty. O tym, na co zwrócić uwagę w trakcie liczenia opłacalności prosukcji mleka porozmawiamy w trakcie XI Forum Rolników i Agrobiznesu w ramach sesji Mleko.
