Jeden cylinder i wielki „lejek”. Deutz F1M 414 zmienił małe gospodarstwa

„Ciągnik dla ludu”, który zmienił oblicze rolnictwa

Ten ciągnik najpierw pomógł unowocześnić niemiecką wieś przed II wojną światową, a później odegrał ważną rolę w odbudowie rolnictwa. Do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytkowych traktorów w Europie.

Dziś trudno sobie wyobrazić gospodarstwo bez ciągnika. W połowie lat trzydziestych XX wieku sytuacja wyglądała jednak zupełnie inaczej. Mechanizacja była przywilejem dużych majątków ziemskich, natomiast większość rodzinnych gospodarstw nadal pracowała z końmi lub wołami. Traktory istniały, lecz były ciężkie, skomplikowane i przede wszystkim bardzo drogie.

Klöckner-Humboldt-Deutz dostrzegł tę lukę. Firma postanowiła zbudować maszynę prostą, tanią i ekonomiczną, która mogłaby trafić do niewielkich gospodarstw. Tak narodził się Deutz F1M 414, zaprezentowany w 1936 roku.

Nie bez powodu otrzymał przydomek „Volksschlepper”, czyli „ciągnik dla ludu”. Jego zadaniem nie było bicie rekordów mocy, lecz zastąpienie konia tam, gdzie dotąd na większy traktor nikogo nie było stać.

Newsy i porady dla ekspertów

Newsletter top agrar Polska

Zapisz się

Projektanci Deutza doskonale wiedzieli, że sukces nie będzie zależał wyłącznie od ceny zakupu. Liczyły się również koszty eksploatacji i łatwość obsługi.

Dlatego na początku produkcji zastosowano jednocylindrowy silnik wysokoprężny o bardzo prostej konstrukcji oraz wyjątkowo nietypowy układ chłodzenia. Zamiast klasycznej chłodnicy z pompą wody wykorzystano tzw. chłodzenie wyparne. Co to takiego?

Nad silnikiem znajdował się charakterystyczny duży zbiornik przypominający lejek. Woda nagrzewała się podczas pracy, odparowywała i w naturalny sposób odbierała ciepło z silnika. Rozwiązanie było niezwykle tanie, niezawodne i praktycznie bezobsługowe. Poza dolewaniem wody oczywiście.

To właśnie ten charakterystyczny „lejek” sprawia, że przedwojenne egzemplarze F1M 414 są dziś rozpoznawalne już z dużej odległości.

Nowy agregat uprawowo-siewny Amazone Cirrus 8004-2C Grand z trzema zbiornikami

Wojna przerwała jego sukces. Po latach wrócił silniejszy

Sam ciągnik miał być na tyle prosty w prowadzeniu, aby – jak podkreślały ówczesne materiały reklamowe – mogły nim pracować również kobiety oraz młodzież. W czasach, gdy na wsi brakowało rąk do pracy, miało to ogromne znaczenie.

Pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę. Niewielki Deutz szybko zdobył popularność wśród rolników. Był oszczędny, prosty w naprawach i wystarczająco mocny do większości prac wykonywanych w małym gospodarstwie.

Do wybuchu II wojny światowej wyprodukowano około 10 tysięcy egzemplarzy, co uczyniło go najlepiej sprzedającym się ciągnikiem w Niemczech drugiej połowy lat trzydziestych.

Nie bez przesady można powiedzieć, że dla wielu rodzin był pierwszym mechanicznym pomocnikiem, który zastąpił konie przy cięższych pracach polowych.

Wraz z wybuchem wojny produkcja ciągników cywilnych została znacząco ograniczona. Zakłady Deutza w Kolonii ucierpiały podczas bombardowań, a priorytetem stała się produkcja na potrzeby wojenne.

Po zakończeniu konfliktu Niemcy stanęły jednak przed ogromnym wyzwaniem odbudowy rolnictwa. Potrzebne były maszyny tanie, trwałe i łatwe do utrzymania. Deutz nie musiał więc szukać nowego pomysłu – wystarczyło udoskonalić sprawdzoną konstrukcję.

Już w 1946 roku ruszyła produkcja zmodernizowanej wersji oznaczonej F1M 414/46. To właśnie taki egzemplarz  można spotkać dziś na wielu zlotach zabytkowych maszyn.

Największą zmianą była całkowicie nowa, czterobiegowa skrzynia przekładniowa, która zastąpiła wcześniejszą przekładnię trzybiegową. Dzięki temu prędkość maksymalna wzrosła z około 8 km/h do 15 km/h, co w tamtych czasach było prawdziwym skokiem cywilizacyjnym.

Wyższa prędkość wymusiła również poprawę bezpieczeństwa. Ciągnik otrzymał skuteczniejszy mechaniczny hamulec nożny, a później także niezależne hamulce tylnych kół ułatwiające zawracanie.

Zmieniło się również wyposażenie. Standardem stała się instalacja elektryczna z reflektorami oraz klaksonem, dzięki czemu można było pracować również po zmroku. Kierowca zyskał także wygodniejsze, amortyzowane siedzenie.

Pod maską zaszła prawdziwa rewolucja

Największa zmiana zaszła jednak pod maską. Zrezygnowano z charakterystycznego chłodzenia wyparnego z dużym zbiornikiem na rzecz klasycznego układu chłodzenia cieczą z chłodnicą i obiegiem wody. Rozwiązanie to poprawiło stabilność temperatury pracy silnika i lepiej odpowiadało rosnącym wymaganiom użytkowników.

Dane techniczne Deutza F1M 414/46

Sercem ciągnika był jednocylindrowy silnik wysokoprężny KHD F1M 414/46.

Najważniejsze parametry:

• silnik: KHD F1M 414/46,
• układ: jednocylindrowy, czterosuwowy Diesel,
• chłodzenie: cieczą,
• pojemność: około 1100 cm³,
• moc: 11 KM, a w późniejszych egzemplarzach 12 KM,
• prędkość obrotowa: około 1550–1800 obr./min,
• skrzynia biegów: 4 biegi do przodu,
• prędkość maksymalna: około 15 km/h,
• rozruch: ręczny lub elektryczny – zależnie od wersji.

Jak na współczesne standardy liczby te nie robią wrażenia. Jednak ponad litr pojemności przypadający na jeden cylinder zapewniał wysoki moment obrotowy już przy niskich obrotach. Silnik pracował spokojnie, rytmicznie i miał charakterystyczny dźwięk, którego nie sposób pomylić z żadną inną konstrukcją.

Zobacz także: Zezwolenie na szeroki kombajn lub ciągnik: 100 zł za dokument albo 1500 zł kary

W latach 1946–1951 powstało jeszcze około 9 tysięcy egzemplarzy wersji F1M 414/46. Łącznie, licząc produkcję przedwojenną i powojenną, z taśm montażowych zjechało około 19 tysięcy sztuk.

To liczba, która dziś może nie wydaje się imponująca, lecz w realiach końca lat trzydziestych oznaczała ogromny sukces. Dla tysięcy rolników był to pierwszy własny ciągnik i początek mechanizacji gospodarstwa.

Nowy agregat uprawowo-siewny Amazone

W 1951 roku Deutz zakończył produkcję modelu F1M 414. Firma była już gotowa na nową generację ciągników wyposażonych w silniki chłodzone wyłącznie powietrzem z rodziny FL 514, które z czasem stały się znakiem rozpoznawczym marki.

Jednak to jednak właśnie Deutz F1M 414 pozostawił po sobie największy ślad. Pokazał, że ciągnik nie musi być luksusem zarezerwowanym dla najbogatszych. Wystarczyło jedenaście koni mechanicznych, prosty jednocylindrowy silnik i odrobina niemieckiej inżynierskiej pomysłowości, by zmienić oblicze tysięcy gospodarstw.

Dziś zarówno przedwojenne egzemplarze z charakterystycznym „lejkiem”, jak i powojenne wersje F1M 414/46, należą do najbardziej poszukiwanych ciągników kolekcjonerskich w Europie. Nie dlatego, że były najsilniejsze. Dlatego, że dla wielu rolników były pierwszym prawdziwym krokiem od końskiego zaprzęgu do świata mechanizacji.