Podlasie i Podkarpacie to dwa wyraźnie różniące się modele produkcji mleka. W latach 2021–2025 gospodarstwa podlaskie utrzymywały przeciętnie ok. 42 krów, a wydajność wynosiła średnio ok. 8 tys. l mleka, podczas gdy podkarpackie ok. 25 krów i ok. 5,8 tys. l mleka. Większa liczba litrów mleka pozwala rozłożyć ponoszone nakłady na większą produkcję, choć sama wysoka wydajność nie przesądza jeszcze o niższym koszcie mleka. Jeszcze większa różnica dotyczyła wielkości produkcji – było to odpowiednio ok. 351 tys. i 150 tys. l mleka na gospodarstwo rocznie. Pamiętajmy, że wyższe dostawy wiążą się z reguły z lepszą ceną mleka.
Różnice obserwowane w badanej grupie wpisują się w znacznie szersze zróżnicowanie obu regionów. Podlaskie jest jednym z głównych centrów produkcji mleka w Polsce. Przykładowo w 2024 r. wyprodukowano tam 3,49 mld l mleka, co odpowiadało 22,4% produkcji krajowej. Na Podkarpaciu było to niespełna 128,3 mln l, czyli 0,8% produkcji w kraju. Równie duża była różnica w przeciętnym udoju – 7856 l/krowę na Podlasiu wobec 3654 l/krowę na Podkarpaciu.
Nie oznacza to jednak, że jeden model jest z definicji lepszy od drugiego. Podlasie reprezentuje produkcję bardziej wyspecjalizowaną, skoncentrowaną i nastawioną na wysoką produkcyjność stada. Podkarpacie – gospodarstwa mniejsze, o niższej skali i większym znaczeniu własnej bazy paszowej. Te różnice mają wpływ na sposób, w jaki powstają koszty produkcji mleka. Dlatego o koszcie litra mleka nie decyduje tylko wysokość ponoszonych wydatków. Równie ważne jest to, na co gospodarstwo przeznacza pieniądze i jaki efekt produkcyjny uzyskuje z poniesionych nakładów.
Ile kosztuje produkcja litra?
Różnice między gospodarstwami z obu regionów dobrze widać po przeliczeniu kosztów na jednostkę produktu. W badanej grupie IZ PIB we wszystkich latach 2021–2025 koszt bezpośredni produkcji 1 l mleka był niższy na Podlasiu niż na Podkarpaciu (rys. 1.). W całym pięcioleciu koszt bezpośredni wynosił przeciętnie 0,75 zł/l na Podlasiu i 0,89 zł/l na Podkarpaciu. Oznacza to różnicę ok. 14 gr na każdym litrze mleka. Przy sprzedaży 400 tys. l rocznie taka różnica odpowiada ok. 56 tys. zł w skali roku.
Różnica nie była jednak jednakowa w poszczególnych latach. Najmniejsza wynosiła ok. 10 gr/l, a największa wystąpiła w 2024 r. i przekroczyła 20 gr/l. Na Podlasiu koszty bezpośrednie (m.in. pasze, leczenie, remont stada) w latach 2021–2024 mieściły się w przedziale 0,71–0,78 zł/l, a w 2025 r. wzrosły do 0,85 zł/l. Na Podkarpaciu wynosiły od 0,81 zł/l w 2022 r. do 0,95 zł/l w 2025 r. Jeszcze wyraźniej różnice widać po uwzględnieniu kosztów całkowitych (pośrednie i bezpośrednie). Średnio w latach 2021–2025 wynosiły one 1,07 zł/l na Podlasiu i 1,50 zł/l na Podkarpaciu, czyli różnica sięgała ok. 43 gr/l. Koszty pośrednie (praca, energia, paliwo, amortyzacja, remonty i pozostałe wydatki) stanowiły przeciętnie ok. 30% kosztów całkowitych na Podlasiu i 38% na Podkarpaciu.
Co istotne, w badanych gospodarstwach podlaskich koszt całkowity utrzymania jednej krowy był nawet nieco wyższy – średnio ok. 8,4 tys. zł wobec 8,1 tys. zł na Podkarpaciu. Mimo to koszt litra mleka był zdecydowanie niższy, ponieważ poniesione nakłady można było rozłożyć na większą ilość wyprodukowanego mleka.
Dlatego sam koszt utrzymania krowy niewiele mówi o ekonomice produkcji. Znacznie ważniejsze jest, ile poniesione nakłady kosztują w przeliczeniu na litr mleka. Dopiero takie zestawienie pokazuje, czy wyższe wydatki rzeczywiście oznaczają droższą produkcję.
Pasze "robią" koszt
Jeżeli chcemy wskazać składnik, który w największym stopniu kształtuje koszt bezpośredni produkcji mleka, odpowiedź jest jednoznaczna – są nim pasze, które w badaniu stanowiły średnio ok. 82,5% kosztów bezpośrednich na Podlasiu i 82,8% na Podkarpaciu. Udział ten był więc bardzo podobny w obu regionach, choć jego poziom zmieniał się w poszczególnych latach. Różnicę między regionami najlepiej widać po przeliczeniu kosztów żywienia na litr mleka.
W każdym z analizowanych lat koszt pasz przypadający na 1 l był niższy w badanych gospodarstwach podlaskich. Największa różnica wystąpiła w 2024 r. – ok. 18 gr na litrze mleka (tab. 1.). Przy produkcji 400 tys. l oznaczałoby to różnicę rzędu 72 tys. zł rocznie tylko w kosztach pasz. W całym okresie 2021–2025 różnica wynosiła przeciętnie ok. 11 gr/l.
Co ciekawe, niższy koszt pasz na litr nie oznaczał niższego wydatku na żywienie jednej krowy. W latach 2021–2025 na Podlasiu koszt pasz wynosił średnio ok. 4925 zł/krowę, a na Podkarpaciu 4033 zł/krowę. Gospodarstwa podlaskie wydawały więc blisko 900 zł więcej na krowę, a mimo to koszt pasz na litr był niższy.
Kluczowa była różnica w wydajności. Badane gospodarstwa podlaskie uzyskiwały średnio ok. 8045 l mleka od krowy, a podkarpackie 5834 l – ponad 2200 l różnicy rocznie. Wyższe nakłady na żywienie na Podlasiu rozkładały się więc na znacznie większą ilość mleka. Najtańsza dawka nie musi zatem oznaczać najtańszego mleka. Liczy się przede wszystkim efekt produkcyjny uzyskany z poniesionych nakładów. Widać to również w strukturze pasz. Na Podkarpaciu pasze własne stanowiły średnio ok. 76% kosztów pasz, wobec 53% na Podlasiu (rys. 2.). W przypadku pasz własnych objętościowych było to odpowiednio 52% i 36%.
Więcej na krowę, mniej na litr
Samo porównanie wydatków na krowę mogłoby więc prowadzić do wniosku, że produkcja mleka na Podlasiu powinna być droższa. Po przeliczeniu kosztów na litr sytuacja jednak wyraźnie się odwraca. Kluczowe znaczenie miała różnica wydajności między regionami – to ona sprawiała, że wyższe nakłady na zwierzę w gospodarstwach podlaskich rozkładały się na znacznie większą liczbę litrów.
Ten mechanizm widać szczególnie dobrze w kosztach całkowitych. Koszt utrzymania krowy w obu regionach był zbliżony, ale koszt jednego litra już nie. To pokazuje, że o ekonomice produkcji nie decyduje wyłącznie poziom wydatków na zwierzę, lecz produktywność, z jaką te nakłady są wykorzystywane.
Nie oznacza to oczywiście, że im wyższa wydajność, tym zawsze lepszy wynik. Zwiększanie produkcji ma sens tylko wtedy, gdy "dodatkowe litry" uzyskuje się przy relatywnie mniejszym wzroście kosztów. Jednak w badanej grupie różnica między regionami jest wyraźna: podobny koszt całkowity na krowę przekładał się na zdecydowanie niższy koszt litra tam, gdzie wydajność była większa.
Ten artykuł pochodzi z wydania top agrar Polska 10/2026
czytaj więcej
