Umowa pisemna jako standard rynku
Nowe przepisy wzmacniają rolę kontraktów między rolnikiem a pierwszym nabywcą produktu rolnego. W założeniu sprzedaż powinna odbywać się na podstawie umowy określającej podstawowe elementy transakcji: cenę lub sposób jej ustalenia, ilość produktu, terminy dostaw oraz płatności.
Państwa członkowskie mogą wprowadzić obowiązek takich umów w swoich systemach prawnych i określić zasady ich stosowania. Oznacza to, że prawo UE tworzy ramy dla rynku, ale szczegółowe rozwiązania zależą od decyzji krajowych.
W praktyce sama forma umowy nie zmienia jednak relacji sił na rynku. W sytuacji, gdy wielu rolników sprzedaje produkty do jednego lub kilku lokalnych skupów, przewaga negocjacyjna pozostaje po stronie kupującego.
Sama umowa nie zmienia układu sił
Nowe przepisy nie zmieniają podstawowego mechanizmu rynku rolnego. Pisemny kontrakt może ułatwić dochodzenie zapłaty lub rozstrzyganie sporów, ale nie zwiększa liczby kupujących ani nie podnosi ceny produktu.
Dlatego sama zmiana przepisów nie musi automatycznie przełożyć się na zmianę praktyki handlu w regionach, gdzie sprzedaż odbywa się indywidualnie.
Kluczowy element: organizacje producentów
Znacznie większe znaczenie może mieć drugi element pakietu zmian – wzmocnienie organizacji producentów i ich zrzeszeń.
Organizacje producentów mogą wspólnie planować produkcję, koncentrować podaż oraz negocjować warunki sprzedaży w imieniu wielu gospodarstw. Dzięki temu kontrakt z przetwórstwem lub handlem negocjuje grupa dostawców, a nie pojedynczy rolnik.
Od rolnika do zrzeszenia producentów
Prawo UE przewiduje kilka poziomów organizacji producentów. Pierwszy poziom to organizacja producentów (OP) – grupa rolników, która wspólnie sprzedaje swoje produkty.
Drugi poziom to zrzeszenie organizacji producentów (APO). Tworzą je już istniejące organizacje producentów, które łączą się w większą strukturę, aby negocjować kontrakty dla dużych wolumenów produktów.
Zmiany w przepisach upraszczają procedurę uznawania takich zrzeszeń. Jeżeli ich członkami są już uznane organizacje producentów, administracja krajowa nie musi badać całej struktury od początku.
Celem jest ułatwienie tworzenia większych podmiotów zdolnych do negocjowania warunków sprzedaży z przetwórstwem lub handlem.
Większa jasność w relacji z prawem konkurencji
Nowe przepisy wprowadzają także większą jasność w relacji między organizacjami producentów a unijnym prawem konkurencji.
Wyraźniej wskazano, że działania organizacji producentów i ich zrzeszeń polegające na wspólnej sprzedaży produktów lub negocjowaniu kontraktów są dopuszczalne w ramach wspólnej polityki rolnej. Ma to ograniczyć ryzyko, że takie działania będą traktowane jako niedozwolone porozumienia ograniczające konkurencję.
Kontrakt działa wtedy, gdy rolnicy sprzedają razem
Zmiany dotyczące umów pisemnych i organizacji producentów są ze sobą powiązane. Pisemny kontrakt ma realne znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy sprzedaż odbywa się wspólnie.
Jeżeli rolnicy są zorganizowani, kontrakty stają się podstawą negocjacji z przetwórstwem lub handlem i określają warunki sprzedaży dla większych wolumenów produktów.
Dlatego nowe przepisy UE nie zmieniają automatycznie relacji na rynku, ale wskazują kierunek zmian: większą rolę kontraktów i wspólnej sprzedaży produktów rolnych.
Podstawa prawna zmian
Zmiany wynikają z porozumienia Parlamentu Europejskiego i Rady UE dotyczącego nowelizacji przepisów o wspólnej organizacji rynków rolnych. Podstawą regulacji jest rozporządzenie (UE) nr 1308/2013, które ustanawia zasady funkcjonowania rynku rolnego w Unii Europejskiej.
Pakiet ten uzupełnia wcześniejsze regulacje UE dotyczące relacji handlowych w sektorze żywnościowym, w szczególności dyrektywę (UE) 2019/633 o nieuczciwych praktykach handlowych w łańcuchu dostaw żywności. Jej celem było ograniczenie praktyk takich jak opóźnione płatności czy jednostronne zmiany warunków umów przez silniejszych uczestników rynku.
Nowelizacja przepisów o wspólnej organizacji rynków rolnych ma natomiast zwiększyć rolę kontraktów i organizacji producentów w organizacji sprzedaży produktów rolnych w Unii Europejskiej.
Albert Katana
na podst.: Komisja Europejska
