IMERA ma chronić rolnictwo przed kryzysem dostaw. Co zmieni w Polsce?

Unijny akt prawny IMERA (Internal Market Emergency and Resilience Act), czyli Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2747, nie jest aktem stricte rolniczym, ale bezpośrednio zabezpiecza sektor rolnictwa i przetwórstwa spożywczego przed paraliżem dostaw w czasie kryzysów. Przepisy te obowiązują od 29 maja 2026 roku i stanowią mechanizm obrony jednolitego rynku UE przed zakłóceniami, jakie miały miejsce m.in. podczas pandemii COVID-19 czy po wybuchu wojny w Ukrainie.

Kluczowe znacznie IMERA dla rolnictwa

Rozporządzenie IMERA obejmuje swoim działaniem niemal wszystkie towary i usługi na rynku unijnym. Z jego zakresu wyłączono sektory posiadające już odrębne, dedykowane ramy kryzysowe (np. produkty lecznicze, wyroby medyczne, półprzewodniki czy energetykę). Ponieważ rolnictwo i łańcuchy dostaw żywności nie zostały wyłączone, podlegają one pełnej ochronie i mechanizmom kontrolnym tego aktu.

Główne obszary wpływu na sektor rolno-spożywczy to:

• Gwarancja swobodnego przepływu maszyn i środków produkcji: w trybie awaryjnym kraje członkowskie nie będą mogły wprowadzać samowolnych zakazów eksportu wewnętrznego. Ma to chronić rolników przed nagłym odcięciem od dostaw nawozów, pasz czy części zamiennych do maszyn rolniczych z innych państw UE.
• Ochrona przed zakłóceniami logistycznymi: IMERA zapobiega zamykaniu granic dla transportu towarowego. Likwiduje to ryzyko przestojów na granicach, które w przeszłości prowadziły do marnowania szybko psujących się produktów rolnych (np. owoców, warzyw, świeżego mięsa).
• Monitorowanie łańcuchów dostaw (Tryb czujności): Komisja Europejska ustanowiła narzędzia do wczesnego wykrywania braków strategicznych surowców dla rolnictwa, które mają pozwolić na interwencję zanim kryzys (np. brak komponentów do produkcji nawozów) uderzy bezpośrednio w gospodarstwa rolne.
• Priorytetowe zamówienia i zapytania ofertowe (Tryb nadzwyczajny): w skrajnych sytuacjach kryzysowych KE może skierować do producentów tzw. zapytania o priorytetowym traktowaniu, aby zabezpieczyć dostawy towarów krytycznych dla przetrwania rynku (w tym kluczowych produktów przetwórstwa spożywczego).

Do tego trzeba dodać, że przepisy IMERA wprost regulują gwarancję utrzymania płynności przepływu osób i pracowników transgranicznych w trakcie kryzysów. Dla rolnictwa ma to kluczowe znaczenie w okresach zbiorów, zapobiegając stratom wywołanym nagłym brakiem rąk do pracy na polach.

Kto będzie odpowiedzialny za IMERA na polskim gruncie?

Jako rozporządzenie unijne, IMERA obowiązuje w Polsce bezpośrednio i nie wymaga pełnej transpozycji do krajowego prawa. Aby jednak mechanizm działał sprawnie na poziomie lokalnym, polski rząd przygotował projekt ustawy o krajowych ramach budowania odporności rynku wewnętrznego oraz reagowania na kryzys na rynku wewnętrznym. Dziś przekazano go do konsultacji. Ustawa wskazuje konkretne polskie urzędy odpowiedzialne za współpracę z Komisją Europejską oraz nakładanie ewentualnych obowiązków informacyjnych na przedsiębiorstwa w czasach kryzysu.

I tak, zasadniczo obowiązki w zakresie monitorowania, o których mowa w IMERA, będą spoczywać na ministrze właściwym do spraw gospodarki (monitorowanie ogólne - stałe, jak i ukierunkowane w trybie podwyższonej czujności). Jednocześnie zaznaczono, żę minister właściwy do spraw gospodarki nie będzie prowadził monitoringu w tych obszarach, które już są lub będą objęte odrębnymi ramami sektorowymi.

Mając na uwadze horyzontalny i przekrojowy charakter IMERA, obejmujący różne grupy produktów i usług, monitoring będzie odbywał się we współpracy z właściwymi ministrami kierującymi działami administracji rządowej oraz innymi właściwymi organami administracji publicznej oraz podmiotami realizującymi zadania publiczne, co służyć ma zapewnieniu niezbędnej elastyczności w zakresie doboru podmiotów najbardziej kompetentnych do działań monitorujących  w zależności od rodzaju towarów, których łańcuchy dostaw w danej sytuacji kryzysowej mają podlegać monitorowaniu (zarówno stałemu, w kontekście analizy łańcuchów dostaw pod katem incydentów, jak i w przypadku uruchomienia trybu podwyższonej czujności).

Ustawa nadaje też uprawnienia ministrowi właściwemu ds. gospodarki do korzystania z różnego rodzaju baz i rejestrów gospodarczych. I tak, będzie on uprawniony do przetwarzania następujących danych:

1. przedmiotu i zakresu działalności podmiotów gospodarczych w dziedzinie produkcji i usług, planów produkcyjnych oraz zdolności produkcyjnych, wielkości zapasów surowców, półproduktów i wyrobów gotowych, liczby pracowników oraz ich kwalifikacji;
2. partnerów handlowych podmiotów gospodarczych;
3. posiadanego lub użytkowanego mienia, w tym liczby i rodzajów środków transportu, maszyn oraz urządzeń produkcyjnych będących własnością podmiotów gospodarczych lub przez nich użytkowanych;
4. powierzchni upraw rolnych oraz rodzajów i liczby zwierząt hodowlanych utrzymywanych przez podmioty gospodarcze;
5. informacji o produktach, do których w wyniku kryzysu dostęp jest lub może być utrudniony dla podmiotów gospodarczych oraz o kierunkach dostaw tych produktów.

Minister właściwy ds. gospodarki będzie on też pełnił funkcję koordynacyjną we współpracy i wymianie informacji między organami krajowymi, KE i państwami członkowskimi w stosunku do obsługi rozporządzenia IMERA, prowadząc Centralne Biuro Łącznikowe, a także prowadząc Pojedynczy Punkt Kontaktowy.

Zgodnie z rozporządzaniem IMERA Centralne Biuro Łącznikowe ma na celu zapewnić skuteczną koordynację, współpracę i wymianę informacji między organami krajowymi, a także Komisją Europejską oraz innymi państwami członkowskimi w kontekście sytuacji kryzysowych mających wpływ na funkcjonowanie łańcuchów dostaw. O ile obowiązki CBŁ mają w znacznej mierze charakter stały, tak kompetencje Pojedynczego Punktu Kontaktowego aktywują się wraz z uruchomieniem przewidzianego w rozporządzeniu IMERA trybu sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym. Pojedynczy Punkt Kontaktowy zapewnia obywatelom, konsumentom, podmiotom gospodarczym, pracownikom i ich przedstawicielom pomoc w występowaniu z wnioskiem o udzielenie informacji na temat krajowych ograniczeń swobodnego przepływu towarów, usług, osób i pracowników, wprowadzonych w trakcie obowiązywania trybu sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym, oraz  pomoc w przeprowadzaniu wszelkich procedur kryzysowych i formalności na poziomie krajowym, które wprowadzono z powodu uruchomienia trybu sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym.

Projekt omawianej ustawy określa również szczególne obszary współpracy Rządowego Centrum Bezpieczeństwa z ministrem właściwym ds. gospodarki. W związku z tym, że rozporządzenie IMERA przewiduje specjalne mechanizmy zamówień publicznych w imieniu lub na rzecz państw członkowskich oraz wspólnych zamówień w trakcie obowiązywania trybu podwyższonej czujności lub trybu sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym – projektowane przepisy powierzają tę funkcję Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych. 

Agnieszka Kozłowska