Nakładem Wydawnictwa IRWiR PAN ukazała się monografia pt. "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki" autorstwa dr hab. Moniki Stanny, dr Ruty Śpiewak i mgr Klaudii Kryńskiej. Monografia jest dziełem imponującym, zbierających unikalne i niezwykle ważne dane dotyczące polskich rolniczek i ich sytuacji. Oto niektóre z cennych statystyk zawartych w tej publikacji.
Kim właściwie jest rolnik?
Choć wydaje się to oczywiste, odpowiedź na pytanie, kto jest rolnikiem, nie jest jednoznaczna. W Polsce funkcjonuje kilka definicji – prawna, instytucjonalna i statystyczna. Każda z nich uwzględnia inne kryteria, takie jak własność ziemi, prowadzenie gospodarstwa, ubezpieczenie w KRUS czy korzystanie z dopłat.
W przepisach prawa najczęściej używa się pojęcia „rolnik”, zwykle w rodzaju męskim. Nie oznacza to jednak, że kobiety nie są częścią tej kategorii. W praktyce rolniczki często pracują w gospodarstwach i podejmują decyzje dotyczące ich funkcjonowania, choć w dokumentach bywają wskazywane np. jako małżonki rolnika: – Nie oznacza to jednak, że „rolnik” jest kategorią wyłącznie męską. Przeciwnie, przyjmujemy, że pytanie „kim jest rolnik?” obejmuje również kobiety pracujące w rolnictwie, czyli rolniczki. Jednocześnie ta językowa asymetria stanowi istotną przesłankę do refleksji nad nieneutralnością płciową rolnictwa, także na poziomie instytucjonalnych wyobrażeń o tym, kto jest „podmiotem rolnictwa”. Sama dominacja definicji formułowanych w rodzaju męskim nie jest oczywiście jedynym dowodem nieneutralności płciowej sektora, jednak sprzyja utrwalaniu „męskiej normy” rolnika jako domyślnego podmiotu rolnictwa, zwłaszcza gdy kobiety pojawiają się w systemach instytucjonalnych częściej jako kategorie relacyjne np. „małżonka rolnika” – czytamy we wspomnianej wyżej publikacji.
Z punktu widzenia prawa ważną rolę odgrywa pojęcie gospodarstwa rodzinnego, które zgodnie z art. 23 Konstytucji RP stanowi podstawę ustroju rolnego państwa. Natomiast ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego wprowadza definicję rolnika indywidualnego, czyli osoby fizycznej prowadzącej gospodarstwo rolne i spełniającej określone warunki, m.in. dotyczące kwalifikacji, miejsca zamieszkania oraz powierzchni gruntów.
Rolniczki w systemie ubezpieczenia KRUS
Jednym z ważnych źródeł danych o osobach związanych z rolnictwem jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Według danych z 2025 r. ubezpieczeniu w KRUS podlegało ponad 964 tys. osób, z czego 47 proc. stanowiły kobiety.
System obejmuje jednak nie tylko osoby prowadzące gospodarstwa, lecz także małżonków rolników i domowników. Dlatego liczba ubezpieczonych kobiet nie oznacza automatycznie liczby rolniczek kierujących gospodarstwami, ale pokazuje skalę ich obecności w sektorze.
Kobiety wśród beneficjentów dopłat
Widoczność rolniczek można także ocenić na podstawie danych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W 2023 r. płatności bezpośrednie w ramach Wspólnej Polityki Rolnej otrzymało:
- około 317 tys. kobiet (30 proc. beneficjentów),
- około 723 tys. mężczyzn (70 proc.).
Udział kobiet jest jeszcze niższy w przypadku bardziej wymagających programów, takich jak ekoschematy – tam rolniczki stanowiły około 20 proc. beneficjentów.
Może to wynikać m.in. z większych wymagań formalnych, konieczności prowadzenia dokumentacji czy podejmowania decyzji inwestycyjnych, które w wielu gospodarstwach nadal należą do osoby formalnie wskazanej jako główny prowadzący gospodarstwo.
Ile kobiet pracuje w rolnictwie?
Dane z Powszechnego Spisu Rolnego 2020 pokazują, że w gospodarstwach indywidualnych pracowało ponad 1 mln osób, z czego 43 proc. stanowiły kobiety.
Jeżeli uwzględnimy tzw. rodzinną siłę roboczą, czyli wszystkie osoby z rodziny pracujące w gospodarstwie, liczba ta rośnie do ponad 2,6 mln osób. W tej grupie kobiety stanowią około 42 procent.
W praktyce oznacza to, że niemal połowa osób wykonujących pracę w gospodarstwach to kobiety, choć często nie są one formalnie wskazywane jako właścicielki czy kierujące gospodarstwami.
Kobiety rzadziej kierują gospodarstwami
Statystyki pokazują, że kobiety rzadziej niż mężczyźni pełnią funkcję kierującej gospodarstwem. Według danych spisowych:
- kobiety stanowią około 34–35 proc. osób kierujących gospodarstwami,
- jeśli uwzględnić tylko osoby formalnie wskazane jako użytkownicy gospodarstw, ich udział spada do około 29 proc.
Największy udział rolniczek kierujących gospodarstwami odnotowuje się w południowej i południowo-wschodniej Polsce, zwłaszcza w województwach:
- małopolskim,
- podkarpackim,
- śląskim.
W regionach o dużych, towarowych gospodarstwach udział kobiet jest zazwyczaj mniejszy.
Wiek rolniczek – wyraźna różnica pokoleniowa
Struktura wieku wskazuje, że wśród kobiet prowadzących gospodarstwa dominują osoby starsze. Z danych wynika, że:
- 38 proc. rolniczek ma ponad 60 lat,
- tylko około 9 proc. ma mniej niż 40 lat.
Może to oznaczać, że kobiety często przejmują gospodarstwa w późniejszym wieku, np. po zakończeniu aktywności zawodowej małżonka lub w wyniku dziedziczenia.
Wykształcenie rolniczek
Interesujące różnice widać również w poziomie wykształcenia. Kobiety kierujące gospodarstwami częściej niż mężczyźni posiadają wykształcenie wyższe lub średnie ogólne.
Zobacz także: Jak kobiety zmieniają polską wieś? Liderki lokalnych społeczności w Sejmie
Jednocześnie mężczyźni częściej mają wykształcenie rolnicze zawodowe lub techniczne. Oznacza to, że kobiety częściej odpowiadają w gospodarstwie za sprawy organizacyjne, administracyjne czy kontakt z instytucjami.
W praktyce oznacza to rosnące znaczenie kompetencji administracyjnych i cyfrowych, które są coraz ważniejsze przy korzystaniu z dopłat czy prowadzeniu dokumentacji.
Wiele ról w gospodarstwie
Analiza danych pokazuje, że nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, ile jest rolniczek w Polsce. Wszystko zależy od tego, jaką definicję przyjmiemy – czy chodzi o:
- kobiety kierujące gospodarstwami,
- kobiety pracujące w gospodarstwach rodzinnych,
- osoby ubezpieczone w KRUS,
- czy beneficjentki dopłat.
W praktyce rolniczki często pełnią kilka ról jednocześnie – pracują w gospodarstwie, zajmują się dokumentacją, a jednocześnie prowadzą dom i uczestniczą w życiu lokalnej społeczności.
Kobiety są ważną częścią polskiego rolnictwa. Choć rzadziej niż mężczyźni formalnie kierują gospodarstwami, ich udział w pracy na roli jest bardzo duży. Statystyki pokazują, że stanowią około 40–45 proc. osób pracujących w gospodarstwach rolnych. Jednocześnie zmienia się charakter ich roli – coraz częściej odpowiadają za zarządzanie, sprawy administracyjne oraz kontakty z instytucjami. Wraz z rosnącą liczbą procedur i wymogów w polityce rolnej ich kompetencje organizacyjne mogą odgrywać coraz większą rolę w funkcjonowaniu gospodarstw rodzinnych.
Źródło: Publikacja IRWiR PAN "Aktywne na wielu polach. Współczesne polskie rolniczki"
fot. Canva AI
