Program azotanowy - kto może skontrolować rolnika?
Rolnicy często zastanawiają się, kto i na jakich zasadach może przeprowadzić kontrolę w gospodarstwie. W praktyce uprawnienia mają różne instytucje, a zakres kontroli zależy od obszaru, od nawożenia, przez środki ochrony roślin, aż po dopłaty bezpośrednie.
Zgodnie z przepisami ustawy Prawo wodne, kontrolę stosowania Programu azotanowego prowadzi Inspekcja Ochrony Środowiska. W praktyce są to wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska, którzy sprawdzają m.in. sposób przechowywania nawozów naturalnych czy terminy ich stosowania. Jednocześnie wymagania programu azotanowego są częścią zasady wzajemnej zgodności (cross-compliance). Oznacza to, że rolnicy korzystający z dopłat mogą być kontrolowani również przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.
- Co ważne, każdego roku kontroli podlega około 1% beneficjentów ubiegających się o płatności. Wyjątkiem są rolnicy uczestniczący w systemie dla małych gospodarstw – od 2015 roku nie podlegają oni kontroli wzajemnej zgodności - czytamy na stronie Ministerstwa Infrastruktury.
ARiMR: kontrola dopłat i dokumentów
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa kontroluje nie tylko spełnianie wymogów środowiskowych, ale także zgodność wniosków o dopłaty ze stanem faktycznym. Sprawdzane są zarówno pola, jak i dokumentacja gospodarstwa. Kontrola prowadzona przez ARiMR może być przeprowadzana w terenie lub z wykorzystaniem zdjęć satelitarnych, a ich wynik ma bezpośredni wpływ na wysokość przyznanych płatności.
Czy PIORiN musi zapowiedzieć kontrole?
Kontrole prowadzone przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa dotyczą przede wszystkim stosowania środków ochrony roślin, jakości materiału siewnego oraz przestrzegania zasad integrowanej ochrony roślin. W wielu przypadkach kontrola może być niezapowiedziana, choć zdarza się, że rolnik jest wcześniej informowany o planowanej wizycie. Inspektorzy sprawdzają m.in. ewidencję zabiegów, stan opryskiwacza, uprawnienia do stosowania środków ochrony roślin oraz sposób przechowywania preparatów.
Koniec końców przeprowadzanie kontroli przez ARiMR, zgodnie z prawem nie musi być zapowiadane, lecz w praktyce często rolnicy informowani są przynajmniej dzień wcześniej o planowanej wizycie.
Jak przebiega kontrola w gospodarstwie?
Niezależnie od instytucji, kontrola zazwyczaj obejmuje kilka elementów:
- sprawdzenie dokumentacji w tym właśnie omawianego przypadku, jakim jest plan nawożenia,
- oględziny pól i upraw,
- weryfikację zgodności deklaracji ze stanem faktycznym,
- ocenę przestrzegania obowiązujących przepisów.
Zobacz także: Ocena polowa materiału siewnego 2026. Terminy, wnioski i zasady PIORiN
Po zakończeniu sporządzany jest protokół, który trafia do rolnika. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości mogą zostać nałożone sankcje, najczęściej w postaci obniżenia dopłat.
Jakie kary grożą rolnikowi za brak realizacji programu azotanowego?
Prawo wodne ustanowiła system kar uzależniony od zakresu i stopnia naruszenia programu azotanowego i daje możliwość organom Inspekcji Ochrony Środowiska wydawania decyzji nakazujących usunięcie w określonym terminie stwierdzonych nieprawidłowości lub ustalania obowiązku uiszczenia opłaty za naruszenie zapisów programu azotanowego.
Maksymalne stawki opłat za naruszenie programu azotanowego aktualizowane są co rok i ogłaszane w Monitorze Polskim. Stawki ustalone na 2026 r. wynoszą:
- 3 042,25 zł za stosowanie nawozów niezgodnie z programem azotanowym lub planem nawożenia azotem,
- 4 563,37 zł za przechowywanie nawozów naturalnych niezgodnie z programem azotanowym,
- 760,56 zł za prowadzenie dokumentacji realizacji programu azotanowego niezgodnie z przepisami programu azotanowego,
- 760,56 zł za brak planu nawożenia azotem.
W przypadku kontroli przeprowadzanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w ramach zasady wzajemnej zgodności (cross-compliance), wysokość sankcji czyli % obniżenia płatności otrzymywanych przez rolnika w ramach płatności bezpośrednich lub płatności obszarowych, zależy od rodzaju i skali naruszenia wymogów wzajemnej zgodności.
Gdy stwierdzona podczas kontroli niezgodność wyniknie z zaniedbania ze strony rolnika, zmniejszenie płatności z zasady wynosi 3% całkowitej kwoty płatności, a w przypadku poważniejszych naruszeń 5%. Natomiast w sytuacji, gdy rolnik celowo dopuści się stwierdzonej niezgodności, zmniejszenie to z zasady wynosi 20% całkowitej kwoty lub w przypadkach rażących naruszeń może nawet zostać zwiększone do 100% całkowitej kwoty.
Patrycja Bernat
