158 ekoschematów w 28 planach WPR. Każdy kraj układa je inaczej

Każdy z krajów Unii Europejskiej tworząc swój plan strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na perspektywę 2023–2027, musiał uwzględnić nowy obowiązkowy element w ramach I filaru WPR, jakim są ekoschematy. Komisja Europejska dała jednak krajom dużą swobodę w ich projektowaniu, co skutkuje dużym zróżnicowaniem zakresu tej interwencji, jak i zasad wdrażania w poszczególnych krajach.

Wspólne dla tych programów jest tylko to, że są one dobrowolne dla rolnika, jednak obowiązkowo muszą w każdym planie strategicznym się pojawić i co do zasady każdy kraj musi wydzielić na ich realizację przynajmniej 25% budżetu – wyjątek stanowią kraje, które przynajmniej 30% swoich środków na II filar przeznaczyły na realizację celów związanych z ochroną środowiska i klimatu (nie wliczają się tu wydatki na płatności ONW). Przykładem mogą być tu Austria, Węgry czy Słowenia, które na ekoschematy przeznaczyły "ledwie" 15% budżetu dopłat bezpośrednich, za to większość funduszy z II filaru WPR przeznaczyły na płatności rolnośrodowiskowo-klimatyczne, wsparcie zielonych inwestycji czy ochronę obszarów Natura 2000.

RYS. 1. Udział ekoschematów w budżecie dopłat bezpośrednich

FOTO:

Są też kraje, które zdecydowały się przeznaczyć na ekoschematy znacznie większy odsetek budżetu niż wymagane minimum. Tu rekordzistą jest Holandia, gdzie na ekoschematy przeznaczono 32,4% budżetu dopłat bezpośrednich, a na kolejnym miejscu są nasi południowi sąsiedzi – Czesi, którzy na ekoschematy przeznaczyli 30,2% budżetu.

Według danych KE w całym okresie programowania 2023–2027 kraje członkowskie przeznaczą na ekoschematy 44,7 mld euro, czyli 24% budżetu przeznaczonego w tym czasie na dopłaty bezpośrednie.

28 planów strategicznych i 158 ekoschematów

Według danych Komisji Europejskiej we wszystkich 28 planach strategicznych (Belgia jako jedyny kraj ma 2 plany – oddzielny dla Walonii, oddzielny dla Flandrii), zaprojektowano łącznie 158 różnych ekoschematów. W niektórych krajach, jak wspomniana Holandia czy Węgry, mamy tylko jeden ekoschemat z różnymi wariantami i systemem punktowym (podobnie jak nasz ekoschemat "Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi"), w innych całą paletę możliwości do wyboru – jak np. Litwa, która oferuje swoim rolnikom aż 16 różnych ekoschematów.

Jeśli spojrzymy jednak na praktyki oferowane w poszczególnych krajach w ramach ekoschematów, okazuje się, że znaczna ich część odnosi się do podobnych zagadnień we wszystkich krajach – o czym w dalszej części.

Różne modele wdrażania ekoschematów w UE

Wśród krajów Unii Europejskiej nie ma też jednolitego sposobu wdrażania ekoschematów, ale można wyróżnić trzy podejścia:

• Całe gospodarstwo objęte ekoschematem – na taki model zdecydowały się 2 kraje: Holandia i Węgry. Rolnik, przystępując do realizacji ekoschematu, musi objąć nim całe swoje gospodarstwo, wybierając realizowane praktyki z dostępnego menu. Poszczególnym praktykom przypisane są wagi punktowe w zależności od oceny ich wpływu na realizację celów środowiskowych, a w zależności od liczby zebranych w skali gospodarstwa punktów naliczana jest dodatkowa płatność do każdego hektara – jednak nie tak, jak w przypadku naszego "rolnictwa węglowego" – przeliczając każdy punkt na płatność. W Holandii obowiązują trzy stawki pomocy w zależności od poziomu zaangażowania (stawki za 2025 rok): najwyższa 200 euro/ha, średnia 100 euro/ha, najniższa 60 euro/ha. Jeżeli chodzi o zakres praktyk do wyboru, to wchodzą tu m.in. uprawy roślin wiążących azot, wieloletnich traw i motylkowych, roślin przeznaczonych na zielony nawóz, międzyplonów i roślin okrywowych, stosowanie biologicznych metod ochrony, precyzyjnego nawożenia, pasów buforowych, zadrzewień śródpolnych, wypasu zwierząt czy uprawy metodami ekologicznymi.
• Model praktyk indywidualnych, w którym rolnik wybiera wdrażane praktyki i za ich realizację otrzymuje płatność wg ustalonych stawek. Taki model wdrażany jest m.in. w Niemczech, które zaprojektowały 7 ekoschematów, z których rolnicy wybierają wdrażane praktyki. Ponieważ bardzo chętnie przyglądamy się rolnictwu naszych zachodnich sąsiadów – więcej szczegółów przedstawiamy w ramce.
• Model mieszany, który stosuje wiele krajów, w tym Polska (mamy ekoschemat z systemem punktowym – rolnictwo węglowe – jak i ekoschematy z ustalonymi z góry stawkami pomocy).

Popularne działania: ochrona gleb, różnorodność biologiczna, zarządzanie użytkami zielonymi

Jak wynika z podsumowań przygotowanych przez Komisję Europejską, wśród wszystkich ekoschematów najpopularniejsze są ukierunkowane na ochronę gleb (zwiększanie naturalnej żyzności, rolnictwo węglowe itp.) – stanowią 30% ogółu. Popularne są również praktyki dotyczące różnorodności biologicznej i cech krajobrazu – stanowią prawie 20% ogółu ekoschematów, dalej są te dotyczące wypasu i zarządzania użytkami zielonymi – stanowią ok. 15%. Wsparcie dla rolnictwa ekologicznego i ograniczenie stosowania pestycydów stanowi po 6%. Około 5% praktyk dotyczy dobrostanu zwierząt. A oto przegląd najpopularniejszych praktyk w ramach ekoschematów:

• zarządzanie glebą: płodozmian o długim cyklu, uprawy roślin strączkowych, dywersyfikacja upraw, ograniczenia w uprawie roli (np. uprawa bezorkowa), międzyplony, zielona okrywa w uprawach trwałych, przyoranie słomy,

• zachowanie bioróżnorodności: ekologiczne zarządzanie gruntami rolnymi, utrzymanie i tworzenie elementów krajobrazu i obszarów nieprodukcyjnych, uprawy miododajne, ekstensywne zarządzanie systemami rolniczymi,

• zarządzanie ochroną roślin: zakaz lub ograniczenie stosowania chemicznych środków ochrony roślin, promowanie kontroli biologicznej, mechanicznego odchwaszczania, stosowanie odpornych i lokalnych gatunków i odmian,

• zarządzanie użytkami zielonymi: ekstensywne zarządzanie użytkami zielonymi, w tym zakaz nawożenia i ograniczenia w obsadzie zwierząt, minimalne okresy wypasu, zakaz przeorywania trwałych użytków zielonych, obowiązki/ograniczenia w koszeniu dostosowane do bioróżnorodności, przekształcanie gruntów ornych w użytki zielone,

• zarządzanie składnikami odżywczymi: stosowanie metod rolnictwa precyzyjnego, zakaz lub ograniczenie stosowania nawozów, promowanie stosowania nawozów organicznych, takich jak obornik, gnojowica, lub kompost, opracowanie i przestrzeganie planów nawożenia,

• wsparcie dla rolnictwa ekologicznego lub produkcji w innych certyfikowanych systemach jakości (np. nasza integrowana produkcja),

• dobrostan zwierząt: zapewnienie wypasu, zwiększona powierzchnia bytowa.

Patrząc na powyższy zestaw, nasze ekoschematy nie odstają pod względem wdrażanych praktyk od unijnych trendów.

Co dalej z ekoschematami?

W obecnej formie będą jeszcze wdrażane na pewno w przyszłym roku. Co dalej? Dziś jednej stuprocentowej odpowiedzi nie ma – prace nad nową Wspólną Polityką Rolną wciąż trwają. Patrząc na stan ich zaawansowania (np. w Polsce nie poznaliśmy jeszcze nawet wstępnych projektów naszego partnerstwa krajowego), może się okazać, że i w 2028 roku będziemy działać na starych zasadach. Z informacji przedstawianych przez Komisję Europejska wynika, że w nowej perspektywie działania na rzecz środowiska i klimatu na pewno pozostaną jednym z priorytetów WPR, choć pojawiają się zapowiedzi połączenia dotychczasowych ekoschematów (co do zasady jednorocznych zobowiązań) z wieloletnimi działaniami rolnośrodowiskowo-klimatycznymi. Płatności za realizację tych nowych działań prośrodowiskowych mają nie tylko rekompensować rolnikom dodatkowe koszty poniesione na ich realizację, ale przede wszystkim stanowić zachętę do podejmowania dodatkowych działań na rzecz ochrony środowiska. Czy tak się stanie? Wszystko zależy nie tylko od samej konstrukcji przepisów, ale również dostępnego budżetu.