„Prawo do pozostania” ma zmienić podejście do wsi
Komisja Europejska wśród priorytetów na lata 2024–2029 wskazuje koncepcję „Prawa do pozostania” (ang. Right to Stay). Nie chodzi w niej wyłącznie o zatrzymanie mieszkańców wsi. Założenie jest szersze – osoby mieszkające na terenach wiejskich powinny mieć możliwość pozostania, powrotu lub przeprowadzki na wieś, jeśli tego chcą.
Warunkiem jest jednak zapewnienie im odpowiednich perspektyw. Mowa przede wszystkim o dostępie do pracy, edukacji, mieszkań, usług publicznych i życia społecznego. W praktyce oznacza to próbę zmiany podejścia do obszarów wiejskich. Młody człowiek nie powinien zostawać na wsi dlatego, że nie ma innej możliwości. Powinien mieć możliwość wyboru wsi jako atrakcyjnego miejsca do życia i prowadzenia działalności.
Młody rolnik potrzebuje nie tylko dotacji
Jednym z najważniejszych elementów tej koncepcji jest odnowa pokoleniowa w rolnictwie. Komisja Europejska w strategii dotyczącej wymiany pokoleniowej wskazuje na bariery, które utrudniają młodym wejście do zawodu. Problemem jest przede wszystkim dostęp do ziemi i finansowania, ale także przekazanie gospodarstwa, zdobycie odpowiednich kwalifikacji czy możliwość korzystania z wiedzy bardziej doświadczonych rolników.
Ważna jest również sama jakość życia na wsi. Jeśli młodzi mają pozostać w gospodarstwach, muszą mieć dostęp do usług i infrastruktury, które pozwolą im normalnie funkcjonować poza pracą.
UE chce zatrzymać młodych na wsi: pięć obszarów, które wskazują młodzi
Podczas unijnych dyskusji młodzi uczestnicy WPR wskazali pięć obszarów, w których potrzebne są zmiany:
- dostęp do ziemi i kredytów – ułatwienie rozpoczęcia działalności osobom, które nie dysponują dużym kapitałem,
- sukcesja gospodarstw – uproszczenie przekazywania gospodarstw z pokolenia na pokolenie,
- wiedza i innowacje – większy dostęp do doradztwa, szkoleń, nowych technologii i wymiany doświadczeń,
- warunki życia na wsi – poprawa dostępu do usług, infrastruktury i możliwości rozwoju zawodowego,
- udział młodych w polityce – większe włączenie młodego pokolenia w tworzenie rozwiązań dotyczących rolnictwa i obszarów wiejskich.
To właśnie te obszary mają być podstawą dalszych działań państw członkowskich.
Portugalia: ponad 4 tys. chętnych do rozpoczęcia działalności
Ciekawy przykład pochodzi z Portugalii, gdzie średnia wieku rolników należy do najwyższych w Unii Europejskiej. W pierwszym naborze dotyczącym wsparcia dla młodych osób rozpoczynających działalność rolniczą złożono ponad 4 tys. wniosków. Łączna wartość inwestycji zaplanowanych przez wnioskodawców wyniosła około 550 mln euro.
Zobacz także: Pośpiech, zmęczenie i maszyny. Oto zasady, które pomogą uniknąć tragedii w czasie żniw
Na wsparcie inwestycyjne przeznaczono początkowo 267 mln euro, z czego 74 mln euro stanowiły bezzwrotne dotacje. Po dużym zainteresowaniu zwiększono pulę środków. Łączna wartość zmobilizowanego finansowania przekroczyła 296 mln euro.
Portugalia zastosowała również rozwiązanie, które może zainteresować także polskich beneficjentów – nabór pozostawał otwarty przez 14 miesięcy. Młodzi rolnicy mieli więc więcej czasu na przygotowanie inwestycji i skompletowanie wymaganych dokumentów. Do tej pory zatwierdzono projekty inwestycyjne o wartości przekraczającej 222 mln euro, w tym ponad 125 mln euro finansowania z Planu Strategicznego WPR.
Węgry ułatwiają przekazywanie gospodarstw
Na Węgrzech większy nacisk położono na sam proces sukcesji. Tamtejszy Plan Strategiczny WPR przewiduje kilka rodzajów wsparcia dla młodych rolników – od pomocy w rozpoczęciu działalności i inwestycjach po rozwiązania ułatwiające przejmowanie gospodarstw.
Ważnym elementem są również przepisy dotyczące przekazywania gospodarstw. Wprowadzono ujednolicone umowy, dzięki którym przejęcie gospodarstwa może zostać uporządkowane w ramach jednego dokumentu. Ma to ograniczyć sytuacje, w których osobno trzeba przeprowadzać transakcje dotyczące ziemi, maszyn czy zwierząt.
Węgierska Sieć Krajowa WPR wspiera również kontakt między rolnikami kończącymi aktywność zawodową a potencjalnymi następcami. Organizowane są szkolenia, spotkania i programy mentoringowe, a młodzi rolnicy mogą korzystać z pomocy prawnej, finansowej i administracyjnej. Tylko w drugiej połowie 2025 r. zorganizowano tam ponad 25 wydarzeń skierowanych do młodych osób związanych z rolnictwem.
Hiszpania daje przyszłym rolnikom czas na start
Jeszcze inne rozwiązanie rozwija Hiszpania. Chodzi o inkubatory rolnicze, które pozwalają osobom zainteresowanym rolnictwem sprawdzić się w praktyce, zanim rozpoczną działalność na własny rachunek. Model rozwija sieć RETA. Osoba rozpoczynająca przygodę z rolnictwem może korzystać z przygotowanej infrastruktury oraz wsparcia przez okres od roku do trzech lat.
W tym czasie otrzymuje pomoc m.in. w kwestiach prawnych, organizacyjnych i zawodowych. Rozwiązanie ma zmniejszać ryzyko związane z wejściem do rolnictwa. W Hiszpanii działa obecnie 16 inkubatorów rolniczych, a sześć kolejnych jest w trakcie tworzenia. Zainteresowanie takim rozwiązaniem jest jednak większe – w większości regionów pojawiły się już zapytania dotyczące uruchomienia kolejnych ośrodków.
Sieć RETA działa od 2018 r. i poza samymi inkubatorami rozwija również szkolenia, gromadzi dane i analizuje sytuację sektora.
Nie tylko rolnictwo wymaga następców
Problem wymiany pokoleniowej dotyczy nie tylko gospodarstw rolnych. W czerwcu 2026 r. podczas unijnego webinarium poświęconego przedsiębiorstwom wiejskim omawiano również sposoby przekazywania firm działających poza rolnictwem.
W tym przypadku ważną rolę mogą odgrywać starsi przedsiębiorcy, którzy przekazują następcom doświadczenie i wiedzę. Mentoring może być sposobem na przygotowanie młodego pokolenia do przejęcia działalności bez konieczności rozpoczynania wszystkiego od zera.
Państwa mają przygotować własne strategie
Komisja Europejska chce, aby państwa członkowskie przygotowały krajowe strategie odnowy pokoleniowej. Mają one zostać uwzględnione do 2028 r. w krajowych i regionalnych planach partnerstwa.
To oznacza, że dyskusja o następcach gospodarstw nie kończy się na obecnych programach WPR. W kolejnych latach państwa będą musiały szukać własnych sposobów na ograniczenie barier związanych z wejściem młodych do rolnictwa.
Europejskie przykłady pokazują, że nie ma jednego rozwiązania problemu. Potrzebne są zarówno pieniądze na rozpoczęcie działalności, prostsza sukcesja, dostęp do ziemi i kredytów, jak i doradztwo czy możliwość zdobycia praktycznego doświadczenia.
Dla rolników oznacza to, że odnowa pokoleniowa coraz mocniej będzie kształtować unijną i krajową politykę rolną. Celem nie jest już tylko znalezienie następcy gospodarstwa, ale stworzenie takich warunków, aby młody człowiek chciał gospodarstwo przejąć i widział w nim perspektywę na przyszłość.
Źródło: eu-cap-network.ec.europa.eu
fot. Canva AI
