Dla nowo narodzonego cielęcia mleko stanowi najważniejsze źródło składników pokarmowych, które dodatkowo są bardzo łatwo trawione. W momencie odsadzenia ten stan rzeczy ulega gwałtownej zmianie. Cielę zostaje pozbawione wysoko strawnych składników odżywczych z mleka i musi w pełni pokryć swojej zapotrzebowanie z trudniej trawionych pasz stałych. Jeśli nie uda mu się tego osiągnąć, skutkuje to ujemnym bilansem energii. Deficyt ten jest bardzo szybko zauważalny w postaci pogorszenia przyrostów masy ciała oraz wyraźnego wzrostu podatności na choroby.
U cieląt, które nie były w stanie w okresie odsadzenia pokryć swoich potrzeb energetycznych, zdecydowanie częściej diagnozuje się choroby układu oddechowego. W pierwszych tygodniach po odsadzeniu są one także bardziej podatne na schorzenia układu pokarmowego. W efekcie dochodzi do sytuacji, w której jałówka bardzo dobrze wyglądająca i dobrze rosnąca przed odsadzeniem, po odsadzeniu staje się trudnym do poznania charłakiem.
Wyniki badań dość jednoznacznie wskazują, że każda choroba w okresie odchowu rzutuje na późniejszą wartość użytkową zwierzęcia – opóźnia wiek pierwszego wycielenia, skraca długość użytkowania w stadzie oraz bezpowrotnie obniża wydajność mleczną. Mało prawdopodobne jest więc, aby sztuka, która w okresie odsadzenia zdecydowanie spowalnia wzrost, a do tego wymaga leczenia, biła rekordy wydajności w przyszłości. Nieprawidłowe przejście zwierzęcia przez okres odsadzenia ma więc dość dotkliwe konsekwencje finansowe dla hodowcy.
Dlaczego cielę słabnie po odstawieniu mleka?
Obserwacje z praktyki oraz analiza wyników badań pozwala wskazać cztery główne przyczyny spowolnienia tempa wzrostu i problemów zdrowotnych u cieląt po wycofaniu mleka lub preparatu mlekozastępczego z dawki pokarmowej.
Ile startera powinno zjadać cielę przed odstawieniem mleka?
Przez wiele lat przyjmowano, że warunkiem koniecznym do wycofania mleka z dawki pokarmowej jest zjadanie przez cielę minimum 1 kg mieszanki treściwej typu starter/dzień. Logika tego zalecenia opierała się na prostym przeliczeniu: cielę otrzymujące 6–8 litrów mleka lub preparatu mlekozastępczego pobiera dziennie ok. 0,75–1 kg suchej masy, czyli składników pokarmowych. Aby po odstawieniu od paszy płynnej nie doszło do spadku masy ciała, zwierzę powinno zjadać co najmniej równoważną ilość suchej masy z paszą stałą. Wyniki badań dowodzą jednak, że pobranie 1 kg startera/dzień w dniu odsadzenia to absolutne minimum. Taka ilość pozwala na pokrycie zapotrzebowania bytowego zwierzęcia, ale nie gwarantuje utrzymania zadowalającego tempa wzrostu i funkcjonowania jego układu odpornościowego.
Cielęta, które obecnie coraz częściej otrzymują co najmniej 0,9–1 kg suchej masy z paszą płynną, w okresie okołoodsadzeniowym przyrastają nierzadko powyżej 1 kg/dobę. Aby takie tempo wzrostu utrzymać po wycofaniu paszy płynnej i uniknąć ujemnego bilansu energetycznego, w dniu odsadzenia cielę musi pobierać co najmniej 1,5 kg startera/dzień. Pasza stała jest źródłem trudniej trawionych składników niż mleko, dlatego też jej pobranie musi być odpowiednio duże, aby pokryć potrzeby pokarmowe intensywnie rozwijającego się organizmu.
Rada: Jeśli po odsadzeniu efekty odchowu jałówek ulegają pogorszeniu, pierwszym punktem diagnozy takiego stanu rzeczy powinno więc być określenie ilości pobieranego startera przez odchowywane zwierzęta. W tym celu na 2–3 dni przed planowanym odsadzeniem należy wsypać do paśników cielętom 1,5 kg startera. Jeśli większość z nich nie wyjada zadanej ilości, nie są one gotowe do odsadzenia.
Około 30 kg startera przed odsadzeniem. Dlaczego to ważne?
O ile pobranie startera w samym dniu odsadzenia jest istotne, to wyniki najnowszych badań wskazują, że równie ważne jest całkowite pobranie paszy treściwej od urodzenia do odsadzenia. Cielę przed odsadzeniem powinno zjeść łącznie ok. 30 kg startera. Taka ilość jest wymagana, aby przygotować jego przewód pokarmowy do efektywnego trawienia paszy stałej.
W odróżnieniu od paszy płynnej, której głównym miejscem trawienia jest trawieniec i jelito cienkie, pasza stała jest trawiona przede wszystkim w obrębie żwacza. Nie jest on w pełni rozwinięty w momencie urodzenia. Jego pojemność jest niewielka, a błona śluzowa nie ma wykształconych brodawek żwaczowych. Rozwój żwacza stymuluje przede wszystkim pobranie startera i fermentacja węglowodanów niestrukturalnych zawartych w ziarnie zbóż (głównie skrobi).
Regularne pobranie nawet niewielkich ilości startera może pozwolić na wyraźne przyspieszenie jego rozwoju. W obrębie nabłonka żwacza można zauważyć stosunkowo dobrze rozwinięte brodawki żwaczowe już w 3.–4. tygodniu życia. Aby jednak mikroorganizmy zamieszkujące żwacz i nabłonek żwacza nauczyły się efektywnie trawić paszę stałą i wchłaniać składniki pokarmowe, organ ten musi przefermentować łącznie ok. 15 kg węglowodanów niestrukturalnych, co przy ich średniej zawartości w starterze na poziomie 50% daje wspomniane 30 kg paszy.
Cielę, które przed odsadzeniem zjadło łącznie mniej niż 30 startera, nawet jeśli w samym dniu wycofania paszy płynnej pobierało go 1,5 kg/dzień, nie potrafi go jeszcze skutecznie strawić i wykorzystać zawartej w nim energii.
Rada: Celem hodowcy powinno więc być stymulowanie bardzo chętnego pobrania paszy stałej w całym okresie odchowu, nie tylko tuż przed planowanym odsadzeniem. Jeśli w momencie odsadzenia zwierzęta osiągają pobranie startera wynoszące 1,5 kg/dzień, ale po zabraniu mleka efekty odchowu pogarszają się, może to być spowodowane niewielkim pobraniem tej paszy w okresie poprzedzającym odsadzenie.
Dlaczego mleko trzeba odstawiać stopniowo
Błędem jest zabranie cielęciu całej podawanej mu dawki paszy płynnej z dnia na dzień. Aby uniknąć rozczarowań po odsadzeniu, ilość paszy płynnej podawanej cielęciu powinna być zmniejszana stopniowo, a fachowo mówiąc – wymagane jest wprowadzenie tzw. okresu przejściowego. Zasada ta powinna dotyczyć wszystkich cieląt, ale w szczególności tych, które dostają więcej niż 5 litrów mleka lub preparatu mlekozastępczego/dzień. Stopniowe zmniejszenie ilości podawanej paszy płynnej stymuluje pobranie startera. W efekcie jego pobranie zwiększa się wyraźnie w trakcie okresu przejściowego. Gdy mleko lub preparat jest zabierany cielęciu z dnia na dzień, ilość pobieranego startera na ogół rośnie gwałtownie kilka dni po odsadzeniu (rys. 1.).
Przewód pokarmowy cielęcia jest jednak nieprzygotowany na jego efektywne trawienie, co prowadzi do biegunki. Ponadto sam fakt gwałtownego wycofania paszy płynnej jest dużym stresem dla cielęcia i jego organizmu, co dodatkowo, poza potencjalnym ujemnym bilansem energii, negatywnie wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego.
Więcej o tym jak skutecznie przejść z paszy płynnej na stałą i jakich jeszcze będów unikać w listopadowym wydaniu top bydło!
Ten artykuł pochodzi z wydania top bydło 11/2026
czytaj więcej
