Polska Federacja Rolna apeluje o przepisy chroniące produkcyjną funkcję wsi. Wskazuje, że stawką jest nie tylko przyszłość gospodarstw, ale również bezpieczeństwo żywnościowe Polski.
Stawką jest zachowanie możliwości produkowania żywności
Czy gospodarstwo prowadzone zgodnie z prawem może zostać zmuszone do ograniczenia działalności, ponieważ w jego sąsiedztwie powstały nowe domy? To jedno z kluczowych pytań w debacie dotyczącej ochrony rolniczych funkcji produkcyjnych wsi.
Temat znalazł się w centrum zainteresowania parlamentarzystów w związku z dwoma inicjatywami legislacyjnymi: rządowym projektem ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ochrony rolniczych funkcji produkcyjnych wsi oraz projektem prezydenckim dotyczącym ochrony funkcji produkcyjnej wsi. Pisaliśmy o tym tutaj.
Do dyskusji włączyła się Polska Federacja Rolna. W stanowisku z 4 listopada, skierowanym do członków sejmowej podkomisji nadzwyczajnej oraz Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi, organizacja przedstawia argumenty za przyjęciem proponowanych rozwiązań.
Federacja uważa, że publiczna debata zbyt często koncentruje się na zapachach i hałasie, pomijając gospodarcze oraz prawne konsekwencje ograniczania działalności rolniczej. Tymczasem stawką jest zachowanie możliwości produkowania żywności w Polsce.
Nowe osiedla obok gospodarstw. Kto powinien dostosować się do zmieniającej się wsi?
Problem jest dobrze znany wielu rolnikom. Gospodarstwo funkcjonuje od lat, prowadzi produkcję roślinną lub zwierzęcą, inwestuje w maszyny i budynki. Z czasem w jego sąsiedztwie pojawiają się nowe domy. Ich mieszkańcy nie zawsze akceptują warunki naturalnie związane z działalnością rolniczą.
Chodzi o hałas pracujących maszyn, transport płodów rolnych, nawożenie pól, stosowanie nawozów naturalnych czy zapachy związane z produkcją zwierzęcą. Szczególnie dużo emocji budzą prace wykonywane wieczorem i w nocy.
W ocenie Federacji problem wynika między innymi z postępującej urbanizacji terenów wiejskich i niedostatecznego uwzględniania ich dotychczasowej funkcji produkcyjnej.
Organizacja przypomina, że polska wieś w ciągu ostatnich czterech dekad bardzo się zmieniła. Rozwinął się handel, zmieniła się logistyka, infrastruktura drogowa i dostępność żywności. Nie oznacza to jednak, że produkcja rolna przestała być podstawową funkcją wielu obszarów wiejskich.
Federacja stawia pytanie, czy wieś ma zachować swoją funkcję produkcyjną, czy stopniowo przekształcać się w przestrzeń mieszkaniową i rekreacyjną, z której działalność rolnicza będzie coraz bardziej wypierana.
Żniwa po 22, czyli nie zawsze można czekać do rana
Jednym z najbardziej praktycznych argumentów przedstawionych w stanowisku jest kwestia godzin wykonywania prac polowych.
Rolnictwo nie funkcjonuje według sztywnego harmonogramu. O terminie zbiorów czy innych prac decydują pogoda, warunki glebowe i cykl wegetacyjny roślin. Rolnik musi wykorzystywać odpowiednie warunki, nawet jeśli oznacza to pracę wieczorem lub w nocy.
Dobrym przykładem są żniwa. Jeżeli prognozy zapowiadają nawałnicę, opóźnienie zbioru może oznaczać straty. W takiej sytuacji trzeba wykorzystać dostępne okno pogodowe.
Polska Federacja Rolna zwraca uwagę na problem karania za zakłócanie ciszy nocnej w związku z wykonywaniem niezbędnych prac polowych. W stanowisku jako przykład podaje zbiór zbóż przed zapowiadaną nawałnicą.
Organizacja ujmuje tę kwestię jednoznacznie: "rolnictwo zależy od biologii i pogody, a nie od godzin urzędowych".
Nie chodzi o przyzwolenie na nieuzasadniony hałas, ale o uznanie specyfiki produkcji rolnej, która nie zawsze może zostać dostosowana do standardowego rytmu życia mieszkańców. W rządowym projekcie przewidziano również zmianę przepisów Kodeksu wykroczeń dotyczącą karalności zakłócania spokoju lub spoczynku nocnego w związku z działalnością rolniczą.
Co konkretnie mają zmienić proponowane przepisy?
Jednym z najważniejszych elementów przedstawionych w stanowisku jest projektowany art. 144¹ Kodeksu cywilnego.
Według wyjaśnień Polskiej Federacji Rolnej przepis ma wprowadzać domniemanie, że działalność rolnicza prowadzona zgodnie z prawem, decyzjami administracyjnymi i zasadami prawidłowej gospodarki rolnej jest zgodna ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem danego terenu.
W praktyce oznaczałoby to wzmocnienie ochrony gospodarstw przed roszczeniami opartymi wyłącznie na występowaniu typowych zjawisk związanych z produkcją rolną.
Nie oznacza to jednak odebrania sąsiadom możliwości dochodzenia swoich praw. Droga sądowa nadal miałaby pozostawać otwarta w przypadku rzeczywistych naruszeń przepisów, bezprawnej działalności czy rażących uciążliwości wykraczających poza specyfikę rolnictwa.
Federacja podkreśla, że proponowane rozwiązanie nie ma chronić podmiotów łamiących prawo. Ochrona powinna dotyczyć wyłącznie gospodarstw działających zgodnie z normami środowiskowymi, weterynaryjnymi i planistycznymi.
Organizacja odpowiada również na zarzut, że projekt przygotowywany jest przede wszystkim z myślą o dużych fermach i agroholdingach. Jej zdaniem decydującym kryterium powinna być legalność prowadzonej działalności, a nie wielkość przedsiębiorstwa. "Prawo chroni legalność, a nie wielkość" – podkreśla Polska Federacja Rolna.
Prawo własności rolnika też podlega ochronie konstytucyjnej
W stanowisku Federacja odwołuje się również do Konstytucji. Przywołuje art. 5, 20, 22 i 64, wskazując na znaczenie zasady zrównoważonego rozwoju, wolności działalności gospodarczej oraz ochrony własności.
Zdaniem organizacji ochrona środowiska powinna być równoważona z prawem do prowadzenia działalności gospodarczej. Żadna z tych wartości nie powinna być traktowana jako absolutna kosztem pozostałych.
Federacja powołuje się także na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, w tym sprawę K 23/05, dotyczącą konstytucyjnej zasady zrównoważonego rozwoju.
Szczególnie istotny jest przykład gospodarstwa, które od wielu lat prowadzi działalność zgodnie z prawem, ale w wyniku rozwoju sąsiedniej zabudowy zaczyna mierzyć się z roszczeniami nowych mieszkańców.
W ocenie Federacji zmuszanie takiego producenta do ograniczenia lub likwidacji działalności wyłącznie z powodu późniejszego pojawienia się zabudowy mieszkaniowej podważa pewność prawa i ochronę własności rolnika.
To ważne również z punktu widzenia inwestycji. Budowa obiektów inwentarskich, zakup maszyn czy modernizacja gospodarstwa wiążą się często z wieloletnimi zobowiązaniami finansowymi. Producent powinien mieć możliwość przewidywania warunków, w jakich będzie prowadził działalność.
Milionowe koszty i zablokowane inwestycje. Problem procedur środowiskowych
Kolejnym zagadnieniem poruszonym przez Polską Federację Rolną są procedury administracyjne, szczególnie postępowania dotyczące decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU).
Według organizacji obecne procedury mogą być wykorzystywane do wieloletniego blokowania inwestycji poprzez kolejne odwołania. W tym czasie inwestor ponosi koszty przestojów, które w przypadku dużych przedsięwzięć mogą sięgać milionów złotych.
Dla gospodarstw oznacza to ryzyko opóźnienia rozbudowy, a nawet utraty możliwości realizacji inwestycji w założonym terminie. Niepewność administracyjna może zniechęcać do modernizacji budynków, zwiększania produkcji i wprowadzania nowych technologii.
Federacja postuluje ograniczenie możliwości paraliżowania legalnych przedsięwzięć przez przewlekłe postępowania. Jednocześnie zaznacza, że ochrona ustawowa musi być warunkowa i nie może obejmować podmiotów działających nielegalnie ani sprawców rzeczywistych skażeń środowiska.
Nie chodzi zatem o pozbawienie obywateli prawa do udziału w postępowaniach i ochrony środowiska, lecz o przeciwdziałanie nadużywaniu procedur.
Kupujesz dom na wsi? Projekt zakłada oświadczenie u notariusza
Interesującym elementem proponowanych rozwiązań jest również kwestia świadomości nabywców nieruchomości na terenach wiejskich.
Polska Federacja Rolna wskazuje na możliwość wprowadzenia oświadczenia dotyczącego świadomości występowania tzw. immisji rolniczych przy zakupie nieruchomości.
Osoba nabywająca dom na obszarze o dominującej funkcji produkcji rolnej powinna wiedzieć, jakie warunki mogą wiązać się z takim sąsiedztwem. W pobliżu mogą odbywać się prace polowe, nawożenie, transport płodów rolnych czy praca maszyn w godzinach wieczornych i nocnych. Mogą również występować zapachy charakterystyczne dla produkcji zwierzęcej.
Takie rozwiązanie miałoby zwiększyć przejrzystość obrotu nieruchomościami i ograniczać konflikty, zanim jeszcze do nich dojdzie.
Nie oznacza to, że nabywca domu na wsi traci prawo do ochrony zdrowia, środowiska czy dochodzenia roszczeń w przypadku naruszenia prawa. Chodzi o uwzględnienie rzeczywistego charakteru terenu, na którym kupuje nieruchomość.
Ograniczenie krajowej produkcji może odbić się na cenach żywności
Argumentacja Polskiej Federacji Rolnej wykracza poza indywidualne problemy gospodarstw. Organizacja zwraca uwagę, że ograniczanie produkcji rolnej może mieć konsekwencje dla całego rynku żywności.
W stanowisku pojawiają się pytania o to, gdzie będzie produkowana żywność, czy Polska pozostanie jej eksporterem, czy będzie coraz bardziej uzależniać się od importu, jak długie będą łańcuchy dostaw i jaka część marży pozostanie w kraju.
Krajowa produkcja ma znaczenie nie tylko ze względu na dostępność żywności, ale również na utrzymywanie krajowych łańcuchów dostaw i potencjału przetwórczego. W przypadku poważnych zakłóceń międzynarodowego handlu nadmierna zależność od importu może stać się poważnym problemem.
Federacja podkreśla, że zdolność do wytwarzania żywności na poziomie krajowym powinna być traktowana jako element bezpieczeństwa narodowego, podobnie jak bezpieczeństwo energetyczne i obronne.
W tym kontekście organizacja przypomina o doświadczeniach związanych z ASF. Według danych przytoczonych w stanowisku wieloletnia walka z zagrożeniami biologicznymi tego rodzaju kosztowała polską gospodarkę ponad 20 mld zł. Utracone rynki eksportowe miały natomiast oznaczać straty przekraczające 5,5 mld dolarów.
Przykład ASF pokazuje, jak poważne konsekwencje dla producentów i całego sektora mogą mieć zakłócenia w produkcji oraz handlu. Dlatego – w ocenie Federacji – państwo powinno dbać o ciągłość krajowej produkcji rolno-spożywczej.
Mniej gospodarstw, mniej miejsc pracy i problemy z sukcesją
Polska Federacja Rolna wskazuje na długoterminowe skutki, jakie może przynieść brak stabilnych warunków prawnych dla producentów.
Wśród potencjalnych zagrożeń wymienia spadek pogłowia zwierząt, likwidację tysięcy miejsc pracy w sektorze rolno-spożywczym oraz wzrost zależności od importu surowców i żywności.
Szczególną uwagę zwraca jednak problem sukcesji pokoleniowej. Prowadzenie gospodarstwa wymaga wieloletniego planowania. Decyzje dotyczące rozbudowy budynków, zakupu maszyn czy zwiększenia produkcji są podejmowane z myślą o przyszłości, często również o kolejnym pokoleniu.
Jeżeli działalność wiąże się z dużą niepewnością prawną, młodzi ludzie mogą mieć mniejszą motywację do przejmowania gospodarstw i kontynuowania produkcji.
W rezultacie problem nie dotyczy wyłącznie obecnych właścicieli. Może wpływać na strukturę całego sektora rolnego, jego zdolność inwestycyjną i możliwości rozwoju.
Ustawa odorowa nie rozwiąże problemu istniejących gospodarstw
W debacie pojawia się pytanie, dlaczego nie należy najpierw przyjąć ustawy odorowej, która określałaby zasady sytuowania nowych obiektów mogących powodować uciążliwości zapachowe.
Polska Federacja Rolna wskazuje, że oba zagadnienia dotyczą różnych problemów prawnych.
Ustawa odorowa ma określać zasady lokalizacji nowych obiektów. Natomiast regulacje dotyczące ochrony funkcji produkcyjnej wsi mają zabezpieczać istniejące gospodarstwa przed konsekwencjami rozwoju nowej zabudowy mieszkaniowej w ich sąsiedztwie.
Dla rolników różnica jest zasadnicza. Gospodarstwo działające od wielu lat nie powinno ponosić konsekwencji decyzji o późniejszym zagospodarowaniu sąsiednich terenów, na które jego właściciel nie miał wpływu.
Przyszłość polskiej wsi i gospodarstw. Co jest stawką tej debaty?
Polska Federacja Rolna apeluje do parlamentarzystów o dalsze procedowanie projektów ustaw. W ocenie organizacji proponowane rozwiązania nie mają tworzyć nieuzasadnionych przywilejów, lecz zapewnić stabilność prawną podmiotom prowadzącym legalną działalność rolniczą.
Dyskusja dotyczy znalezienia równowagi pomiędzy prawem mieszkańców do ochrony zdrowia i środowiska a prawem rolników do prowadzenia gospodarstw i produkowania żywności.
Nie można oczekiwać, że działalność rolnicza będzie całkowicie pozbawiona hałasu, zapachów czy transportu. Nie oznacza to jednak zwolnienia gospodarstw z przestrzegania obowiązujących przepisów. Potrzebne są jasne zasady, które pozwolą chronić zarówno mieszkańców, jak i legalnie działających producentów.
W szerszej perspektywie pozostaje pytanie: czy polska wieś ma zachować swoją funkcję produkcyjną, czy stopniowo przekształcać się przede wszystkim w przestrzeń mieszkaniową i rekreacyjną?
Krzysztof Zacharuk
