Co kryją normy GAEC i jakie mają znaczenie dla rolników?
Warunkowość to „bilet wstępu” do unijnych dotacji. To zestaw wymogów, które każdy rolnik musi spełnić, aby otrzymać pełne wsparcie finansowe w ramach WPR. Składa się na nią zestaw wymogów podstawowych w zakresie zarządzania (SMR 1 do 11) oraz 9 norm GAEC, które mają na celu ochronę gleby, wody i różnorodności biologicznej. Po fali protestów rolniczych w ubiegłych latach, niektóre z nich zostały uproszczone i ograniczone, aby lepiej odpowiadać na realia pracy w polu.
Podstawowy wykaz norm GAEC, wspólny dla wszystkich krajów członkowskich UE został określony w załączniku III do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115, a polskie brzmienie norm zostało doprecyzowane w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie norm oraz szczegółowych warunków ich stosowania. A oto co kryje się pod poszczególnymi normami, i co oznaczają one w praktyce rolniczej:
GAEC 1 – Utrzymanie trwałych użytków zielonych w praktyce
Państwa członkowskie muszą pilnować, aby udział TUZ w stosunku do gruntów ornych nie spadł o więcej niż 10% względem roku referencyjnego (2018). Norma ta dotyczy wszystkich gospodarstw posiadających trwałe użytki zielone. Dotychczas nie mieliśmy jako kraj problemów z jej realizacją na poziomie 5% (tak było do 2025 roku), tym bardziej nie należy się spodziewać problemów przy poziomie 10%. Według danych za 2025 rok wskaźnik udziału TUZ zmniejszył się w porywaniu z rokiem referencyjnym o 1,44%.
GAEC 2 – Ochrona terenów podmokłych i torfowisk z rekompensatą dla rolników
Ta norma wzbudziła dużo emocji w ubiegłym roku – na terenach wyznaczonych i objętych normą GAEC 2 obowiązują konkretne ograniczenia dotyczące zakazu zaorywania czy przekształcania TUZ na grunt orny, ograniczenie głębokości uprawy na GO do 15 cm (bez wykonywania orki) czy zakazu budowy i odnawiania rowów i instalacji drenujących do odwadniania lub odprowadzania wody z terenu. W tym roku wymagania GAEC 2 nadal będą obowiązywać, jednak za ich przestrzeganie rolnicy będą mogli otrzymać dodatkową rekompensatę: około 581 zł/ha TUZ, około 627 zł/ha GO – dotyczy oczywiście tylko gruntów położonych na GAEC 2.
GAEC 3 – Zakaz wypalania użytków rolnych dla ochrony gleby i bezpieczeństwa
Standard znany od lat, mający na celu ochronę materii organicznej w glebie oraz zapobieganie pożarom. Wyjątkiem są jedynie sytuacje związane ze zdrowotnością roślin (wymagające zgody inspekcji ochrony roślin).
GAEC 4 – Strefy buforowe wokół wód dla ochrony środowiska
W przypadku stosowania nawozów i/lub środków ochrony roślin na działkach przylegających do:
- brzegu jezior i innych niż jeziora zbiorników wodnych,
- brzegu cieków naturalnych,
- brzegu rowów, z wyłączeniem rowów o szerokości do 5 m liczonej na wysokości górnej krawędzi brzegu rowu,
- brzegu kanałów,
- ujęć wody, jeżeli nie ustanowiono strefy ochronnej,
- pasa nadbrzeżnego,
konieczne jest zachowanie co najmniej 3-metrowej strefy buforowej, w której nie stosuje się nawozów ani środków ochrony roślin. Trzeba jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach – szczególnie w odniesieniu do nawozów zawierających azot – przepisy programu azotanowego wymagają zachowania szerszych stref buforowych – nawet do 20 metrów.
GAEC 5 – Ograniczenia upraw na stromych stokach i ochrona gleby
Na polach o dużym nachyleniu (powyżej 14%) obowiązują ograniczenia w uprawie, aby zapobiegać erozji wodnej. Gruntów tych:
- nie wykorzystuje się pod uprawę roślin wymagających utrzymywania redlin wzdłuż stoku,
- nie utrzymuje się jako ugoru czarnego co najmniej od dnia 1 listopada danego roku do dnia 15 lutego kolejnego roku,
Dodatkowo na gruntach ornych, wykorzystywanych pod uprawę roślin wieloletnich oraz na plantacjach drzew owocowych położonych na takich stokach utrzymuje się w międzyrzędziach okrywę roślinną lub ściółkę.
Które działki lub ich fragmenty są położone na takich stokach i objęte normą GAEC 5? Możemy to sprawdzić na mapach w aplikacji eWniosekPlus przygotowując wniosek o dopłaty bezpośrednie.
GAEC 6 – Minimalna okrywa glebowa w okresach wrażliwych
Norma ma na celu uniknięcie pozostawiania gleby niepokrytej roślinnością w najbardziej newralgicznych okresach. Jej wymagania zostały mocno złagodzone w porównaniu do pierwszego roku wdrażania, kiedy to 80% GO miało być objęte okrywą w okresie 1 listopada – 15 lutego. Obecnie obwiązuje wymóg, aby okrywę glebową zapewnić na powierzchni co najmniej 80% gruntów ornych w gospodarstwie, co najmniej od dnia zbioru uprawy w plonie głównym do 15 października danego roku, a w międzyrzędziach na plantacjach drzew owocowych co najmniej od dnia 1 listopada danego roku do dnia 15 lutego kolejnego roku.
Co możemy uznać za okrywę glebową? Są to np.: trawy na gruntach ornych, międzyplony, wsiewki, rośliny bobowate drobnonasienne oraz ich mieszanki z trawami, ale również samosiewy zebranej uprawy, pozostawione ścierniska, grunty pokryte resztkami pożniwnymi, mulczem. Mogą to być także uprawy główne znajdujące się do 15 października na polu (np. kukurydza).
GAEC 7 – Zmianowanie i dywersyfikacja upraw
Na te normę trzeba zwrócić szczególnie uwagę w 2026 roku. Dotyczy ona gospodarstw użytkujących powyżej 10 ha gruntów ornych, a jej wymagania można spełnić na dwa sposoby:
- albo poprzez zmianowanie upraw – jeśli na co najmniej 40% gruntów ornych była inna uprawa w plonie głównym niż uprawa prowadzona w tym plonie w roku poprzednim, a dodatkowo taka sama uprawa w plonie głównym na danej działce nie była prowadzona dłużej niż 3 lata. I tu uwaga – za pierwszy rok obowiązywania tej normy uznawany jest rok 2023, więc kto w 2023, 2024 i 2025 roku uprawiał na danym polu tę sama uprawę (bez międzyplonów czy wsiewek), w tym roku musi zmienić uprawianą roślinę,
- albo poprzez dywersyfikacje upraw, co w praktyce oznacza, że w gospodarstwach użytkujących miedzy 10 a 30 ha gruntów ornych, na tych gruntach muszą być co najmniej dwie różne uprawy, przy czym uprawa główna nie może zajmować więcej niż 75% gruntów ornych, a w gospodarstwach o powierzchni gruntów ornych powyżej 30 ha - co najmniej trzy różne uprawy, przy czym uprawa główna nie może zajmować więcej niż 75% gruntów ornych, a dwie uprawy o największej powierzchni nie mogą łącznie zajmować więcej niż 95% gruntów ornych.
GAEC 8 – Ochrona drzew, rowów i oczek wodnych
Po zmianach przepisów, obowiązek wyłączenia 4% gruntów ornych na cele nieprodukcyjne został wycofany. Obecnie norma ta ogranicza się do zakazu niszczenia drzew będących pomnikami przyrody, rowów, których szerokość nie przekracza 2 m, oczek wodnych o powierzchni mniejszej niż 100 m2 oraz do zakazu przycinania drzew i żywopłotów w okresie od 15 kwietnia do 31 lipca (nie dotyczy: wierzb, drzew owocowych, zagajników o krótkiej rotacji).
GAEC 9: Zakaz przekształcania TUZ
Ta norma znana jest od lat: trwałych użytków zielonych na obszarach Natura 2000 oznaczonych jako cenne nie wolno ani zaorywać, ani przekształcać na inne formy użytkowania.
Ułatwienia dla gospodarstw ekologicznych w normach GAEC 2026
Od 2026 roku wprowadzono spore ułatwienia w zakresie norm GAEC dla gospodarstw ekologicznych. Od tego roku automatycznie uznaje się gospodarstwa ekologiczne oraz gospodarstwa będące w okresie konwersji na rolnictwo ekologiczne za spełniające normy GAEC 1, 3, 4, 5, 6 i 7 na działkach prowadzonych w systemie rolnictwa ekologicznego, w tym w okresie konwersji.
Kary za niestosowanie norm GAEC i znaczenie dobrej praktyki rolnej
Zgodnie z obecnymi zasadami Wspólnej Polityki Rolnej we wszystkich krajach członkowskich UE niestosowanie się do powyższych norm wiąże się z karami administracyjnymi – od procentowego obniżenia płatności po ich całkowite wstrzymanie w przypadku celowych naruszeń powtarzających się kilka sezonów z rzędu. Wiele norm GAEC pokrywa się z dobrą praktyką rolniczą, którą rolnicy stosują na co dzień, dbając o warsztat swojej pracy – czyli ziemię, a teraz przestrzeganie tych dobrych praktyk jest także gwarantem otrzymania unijnych dopłat bezpośrednich w pełnej wysokości.
Grzegorz Ignaczewski
